سڵکردنەوە لە شکست
سڵکردنەوە لە شکست
جواد خەلیل
بەراییەكی كورت:
چۆن لە شكست بڕوانین و چۆنیش بە ڕوانینێكی درووستتر شیكارییەكی لۆژیكیانەی بۆ بكەین و نەهێڵین ئەو پێشداوەرییە مێژووییانەی هەن، بەسەرماندا زاڵ بن؟ چۆن لە پاڵ سەركەوتندا شكستیش وەك بەشێك لە واقیعی سرووشتی مرۆییمان ببینین؟ وەك زانراوە مێژووییەكی تژی لە كاركردن بۆ چەسپاندنی وێنایەكی شێوێنراو لەئارادایە، باشترە پێش هەموو شتێك لە سرووشتی مرۆڤ و كاردانەوەكانی لە هەمبەر هەردوو پرسی سەركەوتن و شكست ورد ببینەوە، ئاخۆ بۆچی لە سرووشتی مرۆییانەی ئێمەدا هەمیشە بەختەوەریی گرێدراوی سەركەوتنە و دژ و ناحەزە بە شكست؟ دواتریش لەوە ڕابمێنین كە ئایا مێژووی گێڕدراوەی مرۆڤایەتیی بۆچی بەو ئاڕاستەیەدا نووسراوەتەوە كە شكست وەك دێوەزمەیەك وێنا بكات و هەمووان ناچار بكات سڵی لێ بكەنەوە؟ بێگومان بەشێك لە بیریارانی نوێ و هاوچەرخ، بەشێك لە تیۆرسازە گەورەكانی دنیای بازاڕ و سەرمایە و سەركەوتنەكان، بۆ دۆزینەوەی وەڵامی بەشێك لەم پرسیارانە بوون بە ڕێنوێن، كە دەتوانین بە گەڕانەوە بۆیان بە دیتنێكی جوداتر هەوڵ بدەین خوێندنەوەیەكی نوێ بۆ پرسی سڵكردنەوە لە شكست ئەنجام بدەین و بەشێك لەو وێنا شێوێنراوەی بە درێژایی مێژووی نووسراو و گێڕدراوە دەربارەی شكست كێشراوە، چاك و ڕێكی بكەینەوە.
ئایا شكست هیچ چاكییەكی نییە؟
“چارڵ بیبان” لە كتێبەكەیدا: “چاكییەكانی شكست”٭، كە لە ساڵی ٢٠١٦ چاپ و بڵاوی كردووەتەوە، بە تەواوەتیی پێداگری لەوە دەكات ئەزموونە سەركەوتووەكان دەرناكەون تاوەكوو بە ڕستێك ئەزموونی شكستخواردوودا تێنەپەڕن، وا دەردەكەوێت لەمەدا بڕێك زیادەڕەویی هەبێت، چونكە كەسانێك هەن دەكرێت بێ ئەزموونكردنی شكستیش بتوانن لە كارێكدا سەربكەون، بەڵام دواجار ئەمانە نموونەگەلی ڕیزپەڕن و لە ئاستە گشتییەكەدا هەم سەركەوتن و هەمیش شكست بەشێكن لە ئەزموونێكی هاوبەش و پێكەوە ڕۆڵ لە بنیادنانی كەسێتیی مرۆڤ و ئەزموونەكانیدا دەبینن و وەك بەخشەری ناسنامەی كۆمەڵایەتیین بۆ ناساندن و زانینی ئاستی هەوڵ و كۆششەكانی. “بیبان” لە ڕێی ئەم كتێبەیەوە دەیەوێت ئەوەمان فێر بكات چۆن لەگەڵ شكستدا بژین و مامەڵە بكەین؟ چۆن لەپاڵ سەركەوتندا شكستیش وەك بەشێك لە ژیانمان پەسەند بكەین و سڵی لێ نەكەینەوە؟ چۆن ئەو تێگەیشتنە باوەی كە سەبارەت بە شكست هەیە و بووەتە هەڵەیەكی برەوپێدراو ڕاست بكەینەوە؟ بیبان لەو باوەڕەدایە شكست بۆ خۆی چاكەیەكی گەورەی بەسەر مرۆڤایەتییەوە هەیە و پاڵنەرێكی گەورەیە بۆ چاككردنی بەهرە و لێهاتووییەكان و ڕێنوێنیی مرۆ بەرەو داهێنان و سەركەوتن، بە واتایەكی دیكە سەركەوتنەكانمان زادەی ئەو شكستە كەڵەكردووانەن وا ئەزموونیان دەكەین و بەنێویاندا تێپەڕیوین و تێدەپەڕین. هیچ پاڵەوانێكی مێژوویی نییە بەبێ شكستی گەورە، هیچ سەركەوتنێكیش بەبێ شكست بوونی نییە، وەك چۆن هیچ شكستێكی بەردەوام و هیچ سەركەوتنێكی بەردەوامیش بوونیان نییە، لە نێو شكستدا سەركەوتن و لە نێو سەركەوتنیشدا شكست هەیە، “لاكان” ئەمەی زۆر بە ڕوونیی لە دێڕێكدا جێكردووەتەوە: (لە هەموو كردەیەكی شكستخواردوودا، گوتارێكی سەركەوتوو هەیە)، كە دواتر “ژیژەك” ئەمە دەكاتە پێوەرێك بۆ دیدگۆڕكێی مرۆیی سەبارەت بە شكست. باشە كە ئەزموونەكانی سەركەوتن بە درێژایی مێژووی مرۆڤایەتیی دەرخەری ئەو ڕاستییەن كە لەو دێڕە سیحرییەی “لاكان”ـدا جێی كراوەتەوە، بۆچی هێشتا ڕوانینەكان بۆ شكست بەو شێوە بێزراوە ماونەتەوە و هەوڵ بۆ پەسەندكردنیان نەدراوە وەك بەشێك لە هەقیقەتی هەوڵە مرۆییەكان بۆ گەیشتن بە ئامانجە دیاریكراوەكان ؟ ئەم پرسە لە ڕووكەشدا ئاڵۆز دەردەكەوێت، چونكە مرۆڤ خۆی لە ڕوونییەكەی لاداوە و نەیویستوە و ناشیەوێت وەك هەقیقەتێك بیبینێـت، هاوڕاییەكی گشتیی هەیە سەبارەت بەوەی كە شكست ئەزموونە تاڵەكەی ژیانە و بەشە بێزراوەكەی هەوڵدانە، بێ گەڕانەوە بۆ ئەو ڕاستییەی كە ڕێگای شكست لە زۆر جێدا ڕێگایەكی پێچاوپێچی پڕ لە هەوراز و نشێوە و لەباریدایە لە كۆتاییدا ببێتە هۆیەك بۆ دۆزینەوەی ڕێگای نوێی سەركەوتن. “بیبان” كاتێك دەربارەی چاكییەكانی شكست دەنووسێت، بە بەردەوامیی دەگەڕێتەوە بۆ ئەزموونە شكستخواردووەكانی كەسە بلیمەتەكان، لە نێویشیاندا زانایەكی وەك “ئەدیسۆن” و زۆر بە ڕوونیی ئەوە شی دەكاتەوە چۆن دوایین دەرئەنجامی گەیشتن بە سەركەوتنی ئەم زانایە، بە ناو سەدان ئەزموونی شكستخواردوودا تێپەڕیوە.
بەلای ئەم فەیلەسوفەوە هەڵەكە لەوەدایە تێكەڵاوییەكی سەیر كراوە لە نێوان شكستی مرۆڤ لە كار و پرۆژەكانی و بوونی خۆیدا وەك مرۆڤێكی خاوەن ئیرادە، بۆیە كاتێك كەسێك شكست دەهێنێت، ئەم تێڕوانینە بۆ شكست وای لێ دەكات كە بڕوا بەوە بهێنێت خۆی كەسێكی شكستخواردووە! بێ ئەوەی بزانێت ژیان بەیەك ئاڕاستەدا هۆی شكستە بەردەوامەكانە، دەرچەی فرە ئاڕاستەیی و تاقیكردنەوەی بوارە نوێیەكان دەرچەیەكە لێیەوە مرۆڤ دەشێت بگاتە سەركەوتن و ئازادیی لە هەڵبژاردندا، بێ گوێدانە چاوەڕوانیی و چاودێریی ئەوانی دی، بیبان لەمەدا خۆی وەك نموونەیەك دێنێتەوە چۆن لە بوارێكدا بە شكستێكی قووڵدا تێپەڕیوە، بەڵام کاتێک بەرەو بواری ڕاستەقینەی خۆی چووە كە فەلسەفەیە ، توانیویەتی تامی گەیشتن بە سەركەوتن بچێژێت! یان وەك گایسنبۆرگ، كە دوای شكستە گەورەكەی لە بواری وێنەكێشاندا، چووە نێو جیهانی میوزیكەوە و بوو بە داهێنەرێكی گەورەی ئەو جیهانە، ئەمە واتای ئەوەیە كە شكست وەك ڕێنوێنیكارێك ببینیت و بە گیرخواردنت لە دەرچەیەك، بەرەو دەرچەكانی دیكە بچیت و ئەزموونە نوێیەكان بەپێی شیاوێتیی و ئیرادەی مرۆیی خۆت تاقی بكەیتەوە.
بیبان بە نیگەرانییەوە باس لەوە دەكات فەلسەفەی خۆرئاوا هیچ كتێبێكی گەورە و سەرەكیی دەربارەی شكست بەرهەم نەهێناوە، نە دیالۆگێكی ئەفلاتۆنیی و نە دەقێك بە پێنووسەكەی دیكارت! لە كاتێكدا یەكێك لە فەیلەسوفە چینیەكان”لاوتزو” لە سەدەی پێنجەمی پێش زاییندا گوتویەتی: (شكست بناغەی سەركەوتنە)، كەچی لە خۆرئاوا بابەتی شكست لە بابەتە لەبیربراوەكانە. لەوەش خراپتر كاتێك فەیلەسووفانی خۆرئاوا دەربارەی شكست دەدوێن، بە شێوەیەكی خراپ باسی دەكەن و هەستی خۆبەتاوانبارزانین دەبەخشنە كەسی شكستخواردوو، بۆ نموونە “دیكارت” شكست بۆ لاوازیی ئیرادەی مرۆیی دەگەڕێنێتەوە، “كانت”ـیش شكست بە دەرئەنجامی نەبوونی بیركردنەوەی قووڵ دەناسێنێت. هەرچەندە ناتوانین ئەم حكومدانانە گشتگیر بكەین، چونكە هەر لە مێژووی فەلسەفە خۆیدا، لێرە و لەوێ دیدی پێچەوانەی ئەم دیدە زاڵە دەبینین، بۆ نموونە بەلای ڕەواقییەكانەوە ئەزموونكردنی شكست و هەوڵ بۆ بەرەنگاربوونەوەی، مفادارە و كۆمەڵیك وانەمان لەبارەی واقیعەوە پێ دەبەخشێت، هەروەك چۆن فەیلەسووفێكی وەك “نیچە” پێی وایە شكست زۆر زیاتر لە سەركەوتن توانای دەرخستنی لایەنە ناوازەكانی كەسێتییمانی هەیە.
بازرگان چۆن لە شكست دەڕوانێت؟
لە دنیای ئابوورییدا، بە چاوخشاندنەوە بە چیرۆكی سەركەوتنە بازرگانییەكاندا، درك بەوە دەكەین كە ئەمە كەمێك جیاوازتر دەردەكەوێت و شێوازی بازرگانیانە شێوازێكی لۆژیكیانەترە بۆ مامەڵەكردن لەگەڵ شكست. ئەقڵە گەورەكانی دنیای بازاڕ و بازرگانیی، بە پێچەوانەی كەسانی ئاساییەوە، كاتێك دەست بۆ هەر پڕۆژە و مامەڵەیەكی نوێ دەبەن، دەزانن وەك چۆن ئەگەری سەركەوتن هەیە ئاوهایش دەكرێت شكست بهێنن، ئەمەش وەك مەترسییەك لەبەردەم سەركەوتندا دەبینن و ئاشنان بە قورسێتیی باری شكست، بەڵام جیاوازییەكە لەوەدایە ئەوان زۆر جار دەزانن چۆن مامەڵە لەگەڵ ئەم مەترسییەدا بكەن و لەڕێی دۆزینەوەی گونجاوترین ڕێگەوە بۆ دەربازبوون و پەڕینەوە بەرەو گۆڕەپانێکی تر، ئەی ئەو گۆڕەپانە كوێیە؟ ئایا گۆڕەپانێکە خاڵی لە مەترسیی و شكست؟ بێگومان نەخێر، ئەمە گۆڕەپانی مامەڵەكردنە لەگەڵ مەترسیی و ئەگەری دیكەی شكستهێناندا، واتا بازرگان و ئەقڵە گەورەكانی دنیای بازاڕ دەزانن ئەمە جۆرێكە لە یاریی و دەبێت پەسەندی ئەوە بكەن كە بەركەوتەیان لەگەڵ شكست و سەركەوتنی بەردەوامدایە و ڕێیەكی دیكە نییە بۆ گەیشتن بە قازانج بەبێ تێپەڕین بە نێو ڕیستێك لە ئەگەری گەورەی شكستهێنان. بازرگان كاتێك كە بەرهەمێك دەخاتە بازاڕەوە، سەرباری ئەو خوێندنەوانەی پێشووتری بۆ پێویستیی بازاڕ و تێگەیشتنی لە مەودای سەركەوتنی بەرهەمەكە، بەڵام هێشتا ناتوانێت لە ئاستی سەركەوتن و ڕێژەی بەدەستهێنانی قازانج دڵنیا بێتەوە، ئەو هەمیشە ئەگەری ئەوە دادەنێت بەرهەمەكەی لە بازاڕدا وەلا بنرێت و نەبێتە جێپەسەندی كڕیار، بەڵام ئەوەی لە بازرگاندا جوانە و دەكرێت بگوازرێتەوە بۆ كایەكانی دیكەی ژیان و ببێتە نموونەیەكی باڵا بۆ ئەوانی دی، ویستی بەردەوامێتیی بۆ تاقیكردنەوەی شتی نوێ سەرباری دڵنیانەبوونی لە ڕادەی سەركەوتنی، لەگەڵیشیدا خستنەگەڕی تەواوی توانا مرۆییەكانی خۆی بۆ سەرخستنی شتە نوێیەكان و برەوپێدانیان، شێوازی جەنگی بەردەوام و ئەزموونكردنی شكستی جۆراوجۆر بۆ دۆزینەوەی ڕێی باشتری سەركەوتن ئەو شتەیە وا مرۆڤایەتیی پێویستی پێیەتی بۆ بەرگرتن لە گورزە دەروونییەكانی شكست بەهۆی تێڕوانین و هەڵە تێگەیشتنەكانی كۆمەڵگاوە دەربارەی شكست.
كەم نین ئەو قوتابیانەی بەهۆی شكستیانەوە لە خوێندن پەنایان بۆ خۆكوشتن بردووە، كەم نین ئەوانەی بەهۆی شكستێكەوە ژیانیان لێ تاڵ كراوە، شكست ئازارێكی كوشندەی هەیە و تەنانەت هەندێك جار بازرگانیش ناچار بە چۆكداهاتن دەكات و بەرگەی تاڵیی و ئازاری شكستەكەی ناگرێت، لێ ئەوە ڕاستیی ڕێگاكەیە، دەبێت جیهان وەك خۆی پەسەندی بكات و دان بەوەدا بنێت شكست دیوە هەمیشە ئامادەكەی سەركەوتنە و شیاوی لێوە فێربوونە نەك بێئومێدیی لێڕەنجان. هەرچەندە بەشێك لەو ئەقڵە گەورانەی لە بواری ئابووریی و بازرگانییدا كاران، بەم دواییانە هەوڵیان داوە ئاڕاستەكە بەو بارەدا ببەن كە مرۆڤ لە نەستی خۆیدا شكستیش وەك سەركەوتن وێنا بكات و دانی پێدا نەنێت، بەڵام ئەم دیدگایە بۆ خۆی تەنها دیدگایەكی تەحفیزییانەیە و دنەدانی مرۆڤە بۆ جۆرێك لە خەیاڵپڵاویی و نەخوێندنەوەی دۆخە واقیعییەكە، ئەمە ڕەنگە لە نووسینی ئەدەبیی و دەروونناسیی باودا وەك بەشێك لە هەوڵدان بۆ ڕزگاربوون لە كاریگەرییە مەترسیدارەكانی شكست پەسن بدرێت و ڕێگەدان بێت بە باڵادەستیی خەیاڵ بۆ دەربازبوون لە فشارە تاقەتپڕوكێنەكانی واقیع، بەڵام بۆ زۆر بواری دیكەی ژیان ئەم دیدگایە جۆرێك دەبێت لە هەڵهاتن و بەرگرتن لە بینینی ڕاستێتیی شكست وەكو خۆی.
“ڕۆبێرت كیۆساكی” و “دۆناڵد ترەمپ”، دوو لە ناوە پەرەپێدەر و دیارەكانی ئەم دیدگا هەڵەیەن و پێكەوە چەند كتێبێكیان دەربارەی ئەم پرسە نووسیوە، ئەوان پێیان وایە؛ مرۆڤ تەنانەت لە كاتی شكستخواردنیشدا گرنگە دان بە شكستەكەیدا نەنێت و بە هەمان خەیاڵاتی سەركەوتنەوە پەرە بە هەوڵەكانی خۆی بدات. كتێبی “هونەری ڕێككەوتن” ڕەنگە دیارترین كتێبی”دۆناڵد ترەمپ” بێت كە لە هەشتاكانی سەدەی بیستدا نووسیویەتی و زۆر بە ڕوونیی پاڵپشتیی ئەم تیۆریا نوێیە دەكات و درێژی دەكاتەوە بۆ هەموو كتێب و نووسینەكانی دیكەشی، بە كتێبە زۆر بەناوبانگەكەشییەوە: “ئەو ئەمریكای ئێمە دەمانەوێت”، بۆیە كاتێك ترەمپ بۆ خوولی دووهەمی سەرۆكایەتیی شكست دەهێنێت و ناتوانێت هەڵبژاردنەكە بباتەوە، بۆ یەكەمین جار لە مێژووی ئەمریكادا بانگەشەی ئەوە دەكات كە گەورەترین ساختەكاریی كراوە و ئەنجامەكان دەستكاریی كراون و ئەوە دەنگی ڕاستەقینەی ئەو نییە! ئەمە ڕێك گەڕانەوە بوو بۆ كتێبە دێرینەكەی خۆی كە پێش سێ دەیە نووسیبووی: “هونەری ڕێككەوتن”، ئەو بە تەواویی پشتگیریی لە بۆچوونە باوەكەی خۆی كرد: دان مەنێ بە شكستەكەی خۆتدا، تەنانەت ئەگەر بەڕاستیش شكستت هێنابێت، تۆ تەنها ئەوكاتە شكستت هێناوە كە خۆت بڵێیت شكستم هێناوە.
ڕوونە بەشێك لە هۆكارەكانی سەرهەڵدانی ئەم تیۆریا نوێیە دەگەڕێتەوە بۆ وێنا سەرەتاییەكانی كۆمەڵگەكان بۆ شكست، كە مرۆڤ هەر لە سەردەمەكانی پێش مێژووەوە، لە سەردەمی ئەفسانەكانەوە تا بنیادنانی شاری ئوور و دۆزینەوەی نووسین و هاتنە نێو مێژووەوە، هەمیشە پەسنی پاڵەوانە سەركەوتووەكانی داوە و بەگژ ئەوانەدا چووەتەوە وا نەیانتوانیوە سەركەوتوو بن، بێگومان دەبێت بەلامانەوە ئاسایی بێت كە دەرئەنجامی ئەم سڵكردنەوەیە لە شكست و هەندێك جار كردنی نموونە شكستخواردووەكان بە بابەتێك بۆ نوكتە و گاڵتەپێكردن و هێنانە پێكەنینی ئەوانی دی و ڕێگرتن لە هەستانەوەی ئەم نموونە كەوتووانە، دەركەوتنی تیۆریایەكی لەم چەشنە بێت سەبارەت بە شكست، بۆ خۆپاراستن لە هێرش و پەلاماردانە ئازاربەخشەكانی كۆمەڵگە و دەوروبەر، چونكە وێنا ئەفسانەییەكە بۆ كەسێتیی سەركەوتوو بووەتە وێنایەكی چەسپاو.
ترس لە شكستی بەكۆمەڵ
ڕەنگە سەختترین جۆری شكست لە مێژووی مرۆڤایەتییدا ئەو شكستە بە كۆمەڵییانە بن كە پێكڕا كۆمەڵگەیەك بە گشتیی دەرگیری دەبن، ئەمە لە ڕوانگەی بەرژەوەندییە كەسییەكانەوە ڕەنگە كەمتر مەترسیدار بێت لە شكستە تاكەكەسییەكان، بەڵام ڕاستییەکەی گورزەكەیان لە گورزی شكستە كەسییەكان سەختتر و بەئێشترە، بەوپێیەی ئاییندەی پێڕێکی مرۆیی بە گشتیی دەخەنە مەترسییەوە، بەڵام داخۆ بەكارهێنانی وشەی (دەخەنە مەترسییەوە) واتای ئەوەیە ئێمەش دان بە خراپی شكستدا دەنێین و لۆمە و سەركۆنەی دەكەین؟ بێگومان هەر شكستێك بۆ خۆی نەك هەر مەترسییە، بەڵكوو زللەیەكی گەورەشە لە بەختەوەریی مرۆڤ و ئەگەری هەیە نەك بە تەنها تاكە كەسێك بەڵكوو كۆمەڵگەیەكی گەورەش پێكەوە تووشی بێهیوایی بكات، لێ ئەمە دژ نییە بەوەی كە بڵێین تۆوی سەركەوتن و هەستانەوە هەمیشە لە نێو شكستەكاندا ئامادەن و گەر بەرگەی سەختییەكەی بگیردرێت، گەر ببێتە وانە و هاندەرێك بۆ كۆششی نوێ و دۆزینەوەی ئاسۆیەكی دی، دواجار سەر لە سەركەوتنەوە دێنێتە دەر. ئەمە دووفاقیی نییە، بەڵكوو هەوڵە بۆ ڕاهێنان لە فێربوونی چۆنێتیی مامەڵە لەگەڵ مەترسییەكانی شكستدا، هەر بەو نیازەشەوە دەست بۆ خوێندنەوەی ئەم پرسە براوە و هەوڵی ڕوونكردنەوەی دۆخی شكست دراوە.
لە دێڕەكانی پێشووتردا ئەوەمان خستە ڕوو، كە بەلای ڕەواقییەكانەوە ئەزموونكردنی شكست مفادارە و كۆمەڵێك وانەمان لەبارەی واقیعەوە دەداتێ، ئەمە ئەگەر زیاتر وردی بكەینەوە، ئەوە ڕوونتر بەدیار دەخات كە بۆ تێگەیشتن لە ئەزموونە نوێیەكان و تێپەڕاندنیان بە باشیی، پێویستمان بە ئاگاداربوونە لە ئەزموونە شكستخواردووەكانی پێشوومان، جا چ وەك تاك یان كۆمەڵ، لەمەشدا یادەوەریی بەرز و لێكدانەوەی لۆژیكییانە بۆ گێڕانەوە مێژووییەكان، بەهانامانەوە دێن.
شكستە بە كۆمەڵەكان سەرباری قورسی و كاریگەرییان، دەبێت زۆر وردتر و بوێرانەتر هەم تۆمار بكرێن و هەمیش لێك بدرێنەوە. بە واتایەكی تر یادەوەریی بەكۆمەڵ بۆ تێپەڕاندنی شكستەكان پێویستی بە ئاشنابوونی زیاتر بە مێژووی شكستەكان و داوەرییەکی بوێرانەیە، جا لە بەرئەنجامدا وانەكان بخاتە خزمەتی واقیعی ئێستایەوە و نەهێڵێت دووجار بە هەمان ڕێگەدا ئەزموونی شكستەكان بكات، یان ئەوەی كە پیرەمێرد لە پەندەكەیدا دەیڵێت: (بەو كەسە دەڵێن ئاقڵ و هۆشیار، دوو جار لە كونێك پێوەی نەدا مار.)
ئەزموونكردنی شكست، چێژی مەترسییەكان
سەدەی نۆیەمی زایینییە، “عەباسی كوڕی فڕناس”، كە داهێنەر و بلیمەتێكی گەورەی سەردەمەكەی خۆیەتی و چەندین داهێنانی گەورەی كردووە لەوانە: [داهێنانی یەكەمین پێنووسی مورەکەب، درووستكردنی یەكەمین چاویلكەی پزیشكیی و ….هتد ]. هەروەها شارەزا و زانایەكی ناوداریشە لە بوارەكانی [شیعر، میوزیك، كیمیا، ئەستێرەناسیی و بیركاریی] و مرۆڤێكی ئینسكلۆپیدیاییە، هەوڵ دەدات ئەزموونی یەكێك لە بیرۆكە داهێنراوەكانی خۆی بكات و بۆ یەكەمین جار لە مێژووی مرۆڤایەتییدا ئەزموونێكی نوێ تاقی بكاتەوە، ئەم ئەزموونە نوێیە هیچ نییە جگە لە پراكتیکكردنی خولیایەكی لەمێژینەی مرۆڤ، كە ئەویش خولیای فڕینە بە ئاسمانی پان و بەریندا. “عەباسی كوڕی فڕناس بۆ چوونە نێو ئەم ئەزموونە مەترسیدارە، هەوڵی چێكردنی دوو باڵ دەدات تا مینا باڵندان بتوانێت لە شەقەی باڵ بدات و بە كامی دڵی خۆی ئاسمان پەی بكات. بەڵام بەهۆی هەندێك كەموكورتیی و نادیدەگرتنی هێندێك ڕووی مەترسیداری ئەم ئەزموونە، لە كاتی خۆهەڵدانیدا، سەرباری كەمێك مانەوەشی لە ئاسمان و ئەزموونكردنی فڕین، دووچاری شكست بوویەوە و بە هۆیەوە كۆتایی بە ژیانی ئەم بلیمەت و داهێنەرە مەزنەی ئەندەلووس هات.
داهێنەرە ئەندەلووسییەكە، بۆچی ویستی ئەم ئەزموونە مەترسیدارە تاقی بكاتەوە؟ چونكە ئەو خولیایەكی هەبوو، كە هەمان ئەو خولیایە پاڵنەری هەموو سەركەوتنەكانی دیكەی بوو، ئەویش خولیای تێپەڕین بوو بە نێو ئەزموونی نوێدا، سەرباری زانینی ئەوەی كە هەموو ئەو ئەزموونانە لە خۆیاندا ئەگەری شكست و تاڵییەكانیان هەیە. ئەو چێژی لە تاقیكردنەوەی مەترسیی دەبینی، گەر ئەمە كەمێك بگشتێنین، دەزانین ئەمە خاڵی كۆكەرەوەی هەموو بلیمەت و داهێنەر و زانا و بیریارە گەورەكانی جیهانە، چوون بەرەو ئەو سنورانەی خەیاڵ و بیركردنەوە كە خەڵكانی ئاسایی لێی دەترسن و ناچنە نێویەوە، چونكە دەزانن ڕێیەكی ئاسایی نییە و ئەودیوی كراوەیە بەڕووی ئەگەرە جۆراوجۆرەكاندا! مرۆڤایەتیی تاڕادەیەكی زۆر قەرزاری ئەم خولیایە، كە سڵ لە مەترسیی و تاقیكردنەوەی شتی نوێ ناكاتەوە و چێژ لە تێپەڕین بەنێویدا دەبینێت. ئەم چێژە بزوێنەری گۆڕانكاریی و جووڵە پێویستەكانی نێو مێژووەوە و بەهۆیەوە كۆمەڵگەكان دەبەنە ئاستێكی ژیارییانەی بەرزتر، وەك چۆن لە توانایدایە مرۆڤیش لە خۆناسینی زیاتر نزیك بكاتەوە و پەرەپێدەری توانا كەسییەكانی بێت.
دەرئەنجام
شكست بەرئەنجامی هەوڵە، بەرئەنجامی كارێكە بۆ بەدەستهێنانی ئامانجێك، ئەم بەرئەنجامە بەهۆی باركردنی بە ڕستێكی گەورە لە لێكدانەوە و ڕاڤەی هەڵەی جۆراوجۆر، بووەتە بەرئەنجامێكی مەترسیدار و زەبرێكی دەروونیی كوشندە، لەمەشدا دیدی ئەفسانەیی و پاڵەوانسازیی مێژوویی و كەلتووریی كۆمەڵگەكان، پاڵنەر و هۆیەكی سەرەكیین بۆ تێكشكاندنی مرۆڤ و لەباربردنی ویستی هەوڵدان بۆ داهێنان و خۆنوێكردنەوە. ئەوە ڕاستە كە شكست پێیەكی بە قووڵی لە مەترسیدا ڕۆچووە، بەڵام بە دیوێكی تردا هۆی هەموو ئەو داهێنان و پێشكەوتنە گەورانەشە وا مرۆڤایەتیی لە مێژووی هەزاران ساڵەی خۆیدا بەخۆیەوە بینیوە، گرنگە بە زانینی ئەمە، دووبارە لە شكست بڕوانین و پێناسەی بكەینەوە! لەگەڵ ئەوەشدا، گرنگە ئامانج و حەز و خولیا مرۆییەكانمان بە ئاگایی و هۆشمەندییەوە دیاریی بكەین و كوێرانە بەدوویان نەكەوین، دواجار ئامانجە سەرەكییەكە بەدەستهێنانی سەركەوتنە نەك شكست، بەڵام لەگەڵ هەر شكستێكدا وانەیەكی گەورە هەیە، وەك فەیلەسووفانی ڕەواقیی دەیانگوت، ئەزموونی شكست ئەزموونكردنی دەرچە جیاوازەكانە لە پێناو دۆزینەوەی دەرچە درووستەكەدا، كە بێ ئەم ئەزموونكردنە (جگە لە هەندێك دۆخی
ئاوارتە) مرۆڤ ئەستەمە بگاتە ئاستێك لە داهێنان و بەخشینی سوودی گەورە بۆ كۆمەڵگەی مرۆڤایەتیی، هەروەها ئەستەمە لە كۆت و بەندی ڕوانینە نموونەیی و ئەفسانەییەكانی بۆ خۆی ڕزگاری ببێت، چونكە شكست ئازادیی دەكات لە ترسی بینینی ئاست و توانا و لێوەشاوەییەكانی بەو شێوەیەی هەیە و ناچاری دەكات بەر بە واقیع وەك ئەوەی كە هەیە بكەوێت و هەوڵ بدات بەدوی دەرچەی دیكەدا بگەڕێت بۆ دۆزینەوەی لێوەشاوەییە ڕاستەقینەكانی!
پەراوێز:
٭ شارل بیبان فەیلەسووفێكی لاوی فەڕەنسییە و لە نووسینەكانیدا زۆرتر هەوڵ دەدات فەلسەفە پەیوەست بكات بەو دۆخە تایبەتییەوە وا مرۆڤی ئەم سەردەمە تێیدا دەژی، بۆیە دەبینین جگە لە گەڕانەوەی قووڵی بۆ هیگڵ و كیركیگارد و سارتەر و باشلار و پۆپەر، لەگەڵیشیدا كەم نووسینی ئەم فەیلەسوفە هەیە پشتئەستوور نەبێت بە دەروونشیكارییەكەی ژاك لاكان و بنەچە فرۆیدییەكەی ئەم قوتابخانەیە لە لێكدانەوە دەروونیی بۆ كێشەكانی مرۆڤ، بیبان هەوڵ دەدات فەلسەفە بە قووڵی گرێ بداتە كێشە سەرەكییەكانی مرۆڤ و بە زمانێكی بێگرێ و دوور لە ئاڵۆزی بیهێنێتە نێو گفتوگۆ ڕۆژانەییەكانەوە، بۆ ئەمەش چەندین كتێبی تایبەت بەو ئاڵۆزییە دەروونییانەی ژیانی ئەمڕۆی كۆمەڵگەكانی نووسیوە، یەكێك لەو كتێبە دەگمەنانەی خوێنەر دەتوانێت بۆی بگەڕێتەوە و ئەو پەیوەستەگیی و هێڵی كاركردنە بە ڕوونیی ببینێت، ئەم كتێبە گرنگەیەتی: شارل بیبان، العیش مع ماچینا ( فلسفە من اجل الانگلاق الی الامام)، ترجمە و تقدیم: د. مصگفی حجازی، المركز الپقافی العربی، الگبعە الاولی، الدار البیچاو، المغرب، 2024.
