نەورۆز؛ ئەفسانە و داستان و مێژوو

مەهدی كاكەيی

وەرگێڕان: ئەسعەد قەرەداخیی

 

 

نەورۆز؛ ئەفسانە و داستان و مێژوو

١-٩: ساڵــيادی چەژنی نەورۆز – مێژوو و داستان

دامەزرێنەری شانشينيی ميديا (ديـئاكۆ Dêako) و پاڵەوانی دێرينی كورد

 (كاوه  Kawe)ـی ئاسنگەر يەك كەسايەتيين

 

بەبۆنەی نزيكبوونەوەی جەژنی نەورۆز، سەری ساڵی كورديی، ئەم زنجيرە وتارە لەبارەی جەژنی نەتەوەيی كورد و جەژنی نيشتمانی كوردستان، دەوەشێنم بۆ ناسين و زانياریی لەبارەی پاشينەی مێژوويی و دينيی و نەتەوەيی و ناسينی کەسايەتیی (كاوەی ئاسنگەر) بە گەلی كوردستان.

(دێــئاكۆ)، وەنەبێت دامەزرێنەری شانشينی ميديا بووبێت، بەڵكو ناسناوی بووە كەمانای (سەرۆك هەرێم)ـه بەزوانی ميديايی^[1] چون ئەم ناوە لە دوو بڕگەی لێكدراو پێك هاتووە، (دهيۆ) كە لەو سەردەمەدا مانای (هەرێم)ـى دەگەياند، كە لە زوانی سەردەمی ئێستادا بۆتە (دێ Dê) ^[1]. دوايين بڕگە (ئاكۆ Ako) بە مانای (سەڕۆك)؛ (پێشەوا) دێت. كۆی هەردوو بڕگەكە بە يەك وشە، مانای (سەرۆك هەرێم)  دەگەيێنێت.

بە تێپەڕينی چەرخی ڕۆژگار و پيتگۆڕكێ لە زواندا، وشەى (ئاكۆ) لە زوانی كوردييدا، جێگۆڕکێی پيتی “ئا”  و “ك”، شێوگی وشەكە بە “ئاكۆ” بووەتە “كاوە”. ئەم پيتگۆڕکێيە لە زوانی كوردييدا دياردەيەكی زۆر باوە. لە هەندێك جاردا لەو پيتگۆڕكێيە وشەی ديكەی نوێ دێتە كايەوە، وەك ئەو دوو واژەی (ئاكۆ) و (كاوە)، كە زۆر لە مێژە لەنێو كورداندا ڕەسەنايەتیی خۆی پاراستوە. ئەم دياردەيە لە خودی خۆمدا لە هەندێك واژەدا ڕەنگی داوەتەوە، وەك واژەی “دەرويش: دْرْوِيشْ” لەسەرزارم بە دەوريش: دَوْرِيشْ) دەيزارێنم كە لە جێگۆڕكێى هەردوو پيتی “ر” و “و”دا دەبينرێت. لە خوێندنەوەی كتێبە كوردييەكانی (د. جەمال نەبەز) ورد بينەوە، دەبينين وشەی واژەی (ميليۆن Milyon) لای بۆتە (ميلوێن Milwên)، (ئەويش پشتبەستن بە بڕگەدەنگييەی لەنێو گشانی خەڵكدا چۆن گۆی پێ دەكات و لەسەر زارانەوەڕا دەردەچێت).

لێرەوەڕا دەردەكەوێت دياردەی جێگۆڕكێی هەندێك لە پيتەكان چۆن لەسەر زار دەگيرسێتەوە و گۆی پێ دەكرێت. بزوێنە پيتی “ە” كورديی لە كۆتا ناوی “كاوە” كە بەرابەری كورت هيمای سەرە (علامة الفتحة في العربية). بۆ نموونە دەڵێيەن (ئازاد خوێنكارە Azad xwênkare). پيت بزوێنی”ە” دەگەڕێتەوە بۆ واژەی ئازاد كە (نيهاد Subject)ـی ڕستەكەيە لە كۆتایی خوێنكار دادەنرێت. هەر بۆ نموونە، كاتێك ئازاد ديدەنی ماڵی ناسياوێكی دەكات، وەك نەرێتێكی كوردەواريی و لە دەرگا دەدات، يەكێك لە ئەندامانی ماڵەكە هەڵدەستێت بە كردنەوەی دەرگاكە، بەر لە كردنەوەی دەپرسێت كێــيە؟

ئازاد لە وەڵامدا دەڵێت؛ من ئازادم … ئازاد. هەروەها بۆ كاوە/يش، لە وەڵامدا دەڵێت؛ من كاوەم كاوە.

ئەم واژە ناوی (كاوە)، كە بە مانای سەرۆك ياخود (پێشەوای پەروێز) (The victorious leader) دێت و بە دامەزرێنەری شانشينیی ميديا دادەنرێت. لە داستان و باستانی كوردييدا بۆتە داستانێكی كورديی لەگەڵ بۆنەی ساڵگەردی نەورۆزدا يادی ئەم ناوەی كاوە دەكرێتەوە وەك پەڵەوانێكی داستان و باستان لە ڕۆژى نەورۆزدا ياد دەكرێتەوە.

لێرەدا، دەمەوێت ئەو ڕاستييە بهێنمەوە ياد، ئەو لێكۆڵ و گەڕيدە بيانييەی زوانی كورديی نەزانێت و شارەزايی لە كەلتوور و دين و دابونەريتیی و دينە كوردييەكاندا نەبێت، كۆڵ و دەستەوەستان دەبێت لە جێبەجێكردنی گەڕان و لێكۆڵينەوە و بابەتەكانی لەبارەی مێژووی كورد و زوان و ميثۆناسيی كورديی. لەبەر ئەوە، دەبێت پسپۆڕان و ناسمەندابی كورد شايانی ئەم كارگەرييەن كە وانينەوە و لێگەڕانی زانستانەی تێدا بكەن، نەوەك كەسانێك كە تەنيا هەر لە لاپەڕەكانی كتێبدا ناوی كورد و كوردستانیان بيستبێت.

٢-٩: نەورۆز: مێژوو و داستان

ساڵنامەی كورديی بەپێێ هەندەك ژێدەری مێژوويی، لەوانەيش مێژوونووس و جيوگرافــناسی (هێرۆدۆت Hēródotos) يۆنانيی484)  – 425 پێش زایین)، دەبێت دامەزرێنەری دەوڵەتی ميديا (دێـئاكۆ) بگەڕێتەوە بۆ سەرەتای ڕێكخستن و يەكخستنی هۆز و ميرنشينە ميدياييەكان و دەسەڵاتە شانشينەكەی ڕاگەياند و نزيك ساڵی 700 پێشــزايين بووە پادشای (ئيمپراتۆر)ـى دەوڵەتی ميديا. لێرەوەڕا، كە دەڕوانينە ئەم مێژووە، دەپۆڕێت لەگەڵ ساڵــنامەی كورديی پشتبەست بە سەردەمی ئێستا كە بە دامەزراندنی دەوڵەتی ميديا بە سەرۆكايەتیی (دێــئاكۆ Dêako) دادەنرێت، كە پێشتر ئاماژەمان پێ داوە. كەواتە دەبێت مێژووی ئەم ساڵنامە و دامەزراندنەی دەوڵەتی ميديا كتومت پۆڕاوی يەكتر بن.

لەساڵی (550) پێش زايين، كۆتايی بە دەسەڵاتی پاشایەتیی ميديا هات، كه دوا پاشايان )ئەستياگ) بوو، لەلايەن دۆتـــزاكەيەوە (كۆروش) و بە هاوكاريی سەرئارتەشی ميديا (هارپاك(. هەندێك لە مێژوونووسان پێيان وايە (زوحاك) هەر ) ئەستياگ) خۆی بووبێت. (هارپاك ناپاكی) لە شاشان و گەلەکەی كردبێت، بەوەی كە ڕۆڵێكی گەورەی گێڕا لە كەوتنی دەوڵەتی ميديا، ڕەنگبێت هەر كاوەی ئاسنگەريش بووبێت، لەوانەيشە (كۆروش)ـی ئەخمينی/يش (كاوە) بووبێت. بيروبۆچوونی ئەمانە، بيانوو لە بوونی (كاوەی ئاسنگەر) دەكەن كە دامەزرێنەری شاشانشينی ميديا (دێئاكۆ Dêako) بووبێت، ئەمەيش لە ئەلقەی يەكەمی ئەم زنجيرە لەبارەيەوە دوايين. هەروەها ساڵــنامەی كورديی كە واتوويتی لەبارەيەوە كراوە، پووچ و بێــبنەمايى بۆچوونی ئەمانە دەكات. لەكاتێكدا، گەر شيكارييەك لە ساڵــنامەی كورديی كە لە ساڵی 700ـی پێشزايينەوە دەست پێ دەكات، دەردەكەوێت ئەم مێژووە ناپۆڕێت لەگەڵ مێژووی كەوتنی شاشانێتيی ميديا/دا لە ساڵی 550 پێشــزايين، كە شاشان )ئەستياگ) لەو سەردەمدا فەرمانڕانی دەكرد. مێژووی نێوانيان نزيكەی 150ساڵە.

زۆر بەداخەوە، هەندێك لايەنی كوردستانيی، لە نيگايەکی تەسكەوەڕا ئەم ساڵنامەيان دەسكاريی كردووە، ئەمەيش لە خۆيدا دەچێتە خانەی شێواندنی پێناسە و ناسنامەی كورديی، چونكه ئەم ساڵنامەيە زۆر بە ڕوون و ئاشكرا ديارە كە بەشێكی زۆر سەرەكييە لە ناسنامەى كوردیى و ئەمانەيش كە وا بەلاڕێــيدا دەبەن، بەرپرسيارييەكى نەتەويی و نيشتمانيی كوردستانييان لە ئەستۆدايە كە ئەوەندە زيادڕەوی نەكەن لە شێواندنی ئەم مێژووە كە ئاكامێكی زۆر خراپ لە ناسنامە و يەكانگيريی گەلى كورد لێ دەكەوێتەوە. خوازيارم ئەو لايەنانە ئاوڕێك لەو مێژوو بدەنەوە زۆر بە وردیی داچۆڕێن بەو مێژووەدا. ئەو دەمە بۆيان دەردەكەوێت كە ئەو مێژووەی كە بە ساڵی 612 پێشــزايين دايانــناوە، بريتييە لە ساڵی بەرپابوونی جەنگە هاوپەيمانيی ميديا و بابلييەكان بۆ دەسەڵاتــڕووخاندنی ئاشوريی. لێرەدا، دەپرسين: كاميان گرنگ و بەهەندە لە ژيانی گەلی كوردا؟ دامەزراندنی شاشانشينی ميديا ياخود زاڵبوون بەسەر دەسەڵاتــڕەویی ئاشووريی؟! خۆ ئەگەر شاشانيی ميديا دانەمزرايا، گەلی كورد مێژووی نەدەبوو لەو هەگبەيەدا و بەبێ بوونی ميديا جەنگ و زاڵبوون بەسەر ئاشوورەكانيشدا ڕووی نەدەدا. دەبوايە ئەم لايەنانە، پێگەی حيزبيی و بيرتەسكیی سياسييان تێكەڵ بەم بابەتە نەكردبايە. بەڵكوو بايەتــبوو، بەرژەوەنديی يەكبوونی گەلی كودريان زۆر بەهەند وەربگرتايە و دابنرايە لەسەروو هەموو بيروبۆچوونێكی حزبيی. بير لە بەرپرسێتيی مێژوويی و پاراستنی مێژووی كورد بەرپرسيارانە بگرنە ئەستۆيان بۆ بەستەيی و چەسپاندنی ساڵــنامەی كورديی ڕاست و دروست و ئاڵای كوردستانيی كە بەو چێوگە لەنێو گەلان و جيهاندا ناسراوە. ئەگينا، گەل لێيان دێتە گۆ و دەكەونە بەر نەفرەتی مێژوو و توانجی نەوەكانی داهاتووی كوردستان.

ناوی هەيڤ (مانگ)ـە كوردييەكان

لەبەر نەبوونی قەوارەيەكی ڕامياڕيی بۆ گەلی كوردستان و داگيركردنی نيشتمانەكەی لەلايەن دەوڵەتانەوە، هەيڤە كوردييەكانيش دووچاری هەندێك كێشە بوونەتەوە لە دانانی ناوەكانيان، ئەوەيش دەگەڕێتەوە بۆ هەرێمە كوردستانييەکان.

لێرەدا، بە بۆنەی نزيكــبوونەوە ساڵنامەی كورديی، بە هەل و دەرفەت زانرا كە ئاماژە بە ناوی ئەو مانگانە بدەين كە لەنێو كوردەوارييدا لەسەر زار باون “چوار وەرزی ساڵ”، [بەهار، هاوين، خەزان (پايز)، زستان] ^[1].

بەهار: نەورۆز، گوڵان، جۆزەردان

هاوين: پووشپەڕ، گەلاوێژ، خەرمانان

پايز: ڕەزبەر، گەڵاڕێز، سەرماوەز

زستان: بەفرانبار، ڕێ بەند، ڕەشەمە ^[1]

ناوی مانگەكان لە خۆرهەڵات و باشووری كوردستان

1. نەورۆز Newroz (خاكەلێوە Xakelêwe)
2. گوڵان Gułan
3. جۆزەردان  Cozerdan
4. پووشپەڕ  Pûşpeř

5. گەلاوێژ Gelawêj
6. خەرمانان Xermanan
7. ڕەزبەر  Ŕezber
8. خەزەڵوەر  Xezełwer
9. سەرماوەز  Sermawez
10. بەفرانبار  Befranbar
11. ڕێبەندان  Ŕêbendan
12. ڕەشەمی  Ŕeşemî

ناوی مانگەكان لە خۆرئاوا و باكووری كوردستان

1. نيسان Nîsan
2. گولان  Gulan
3. حەزیران  Ḧezîran
4. تيرمه  Tîrme
5. تەباخ  Tebax
6. ئیلون  Îlun
7. جوتمه  Cutme
8. مژدار  Mijdar
9. كانوون  Kanûn
10. چلە  Çile
11. سبات  Sibat
12. ئادار  Adar

٣-٩: نەورۆز: مێژوو و داستان

با بەســبێت ئيتر ناپاكیــكردن بە هيمای كوردستانيی (كاوەی ئاسنگەر)

1. (دێئاكۆ Dêako)، وەنەبێت ناوێك بێت بۆ دامەزرێنەری شاشانيی ميديا، بەڵكوو ناسناوێتی كە بە زوانی ميديايی مانای سەرۆك هەرێم دێت. ئەم ناوە لە دوو بڕگە پێك هاتوە، دهيۆ(Dhêo) مانای هەرێم و لە زوانی كوردیی سەردەمدا بۆتە (دێ Dê) كە بەعارەبيی مانای (قرية). بڕگەی دووەم (آكۆ:Ãko) مانای سەرۆك ياخود پێشەوا. بە دەم تێپەڕين و جێــگۆڕکێی پيتی “ئا Ô و “ك” واژەی ئاكۆ لە كوردييدا بۆتە (كاو)، ئەم دياردەيە زۆر باوە لە زوانی كوردييدا، بۆ نموونە؛ لە هەندێك لاوژەی كوردييدا واژەی دەروێش دەبێتە دەورێش، مليۆن دەبێتە ملوێن، ئەم دياردەيە ئەوە دەگەيێنێت کە چۆن زار (نُطْقْ)ـی سەرزمان بيخوازێت هاوەها گۆی پێ دەكات. ئەم دياردەيە لە دێرڕۆژگارەوە تاكوو ئێستايش لە هەموو زوانێكدا هەبووە و هەيە. نەخوازە لە زوانی كوردييدا كە زۆر دەوڵەمەندە بە لاوژەكانيەەوە، بوونەتە گەنجينەيەكی فەڕ و پڕ لە زوانی كوردييدا. دوو واژەی کاوە و ئاكۆ كە هەردووكيان دوو ناوی زانراون، نموونەيەكن لەو واژانەی ئەم جێگۆڕکێــيەيان پێوە ديارە. لێرەدا پيتی”ە” كە بۆتە پاشگری كاو و كردوويەتە كاوە كە بريتييە لە پيت نما (الحرف الدّال) بۆ تاكی بزر(المفرد الغائب).

هەرئەوەی كە شايانی لێكدانەوەيە لەبارەی ئەو دوو وشەی ئاكو و كاوە، كە لەنێوی كورداندا بۆتە ناوێكی زۆر باو، پێ دەچێت بگەڕێتەوە بۆ سێ هۆ:-

يەكەم: وەك هيمايەكی نەتەوەيی كوردستانيی. دووەم: وەك دوو واژەی خۆشڕەوانە لەسەر زار و زمان. سێيەم: لێكدانەوەی وشەی كاو مانای؛ شا، سوڵتان، دەستڕەو، باڵادەست، بۆ نموونە كاووس، كاويار، هەمان نزيكمانان بۆ تاووس، يارسان. بەشێوگی كاوە فرۆزە (وصف)ـيە بۆ واژەی كاو. لەبارەی واژە مانای ئاكۆ، پێشتر لێی دواوين.

ئەپاثە (هكذا)، دووەم بڕگەى (ئاكۆ)، ئاماژەيە بۆ دامەزرێنەری ميديايە، كە بە مانای سەرۆك، پێشەوا، پەروێز دێت، لە گێڕانی بۆنەی نەورۆزدا هاتۆتە نێو باستانی كوردييەوە. بە تێپەڕبوونی ڕۆژگار ئەم ناوە گۆڕاوە بۆ “كاوە” و بۆتە پاڵەوانی باستانی نەورۆز. لەلايەكی ديكەوە، لە كوتاييدا ئاماژە بە واژەی ئاژدەها دراوە كە جۆرە مارێكی ئەفسانەيیە (ماری ئاژدەها: ثعبان التنين)، ناسراوە بە جانەوەرێكی ديمەن سامناك و ترسناكی ژاركوشندە. ئەم ئەژدەهايە وێنای ئەو داگيركەرانەی كوردستان دەكات كە لەلايەن شاشانی ميديا (دێئاكۆ Dêako) بەزێنراوە و بەدوايدا دەوڵەتی ميديای دامەزراندوە. لێرەوەڕا، كە دەڕوانينە هەردوو واژەی شاشانی ميديا (ئاستياگ) هيمای جۆمەرديی و (ئاژدەهاك)ـی چانەوەر هيمای دڕندەيی، هيچ پێوەستەگيی و نزيكايەتييەكیی سەرنجڕاكيشی زوانيی لە نێوياندا بەدێــناكرێت.

 .2لەبارەی جەژنی نەورۆز و ساڵنامەی كورديی كە لە دامەزراندنی شاشانشێنی ميديا/وە دەست پێ دەكات، ئەمەيش مانای ڕوودانی هەڵگيرسانی شۆڕشێكە بەڕابەرايەتیی كاوەی ئاسنگەر لە دژی پاشای زاڵم كە دامەزراندنی شاشانێتيی ميديای لێ كەوتەوە. ئەوەی شايانی يادە، لەو سەردەمەدا ئاستياگ لەدايك نەبووە. ئەمەيش بۆ خۆی ئاماژەيەكە بۆ ئەوەی كە كاوەی ئاسنگەر (دێئاكۆ Dêako) دامەزرێنەری شاشانيی ميديا بووە و ئاژدەهاك/يش نموونەی دژندەيەكی سەرسەختی گەورە بە ڕووی كاوە/دا لە هاوكۆكــکردنی هۆزەميدياييەكان و دانانی شاشانيی ميديا و ناوی كاوە وەربگرێت و بە شۆڕشگێڕێكی باستانەيی كوردستانيی بناسرێت.

ديسان، مەخابن، هەندێك دەنگــگۆی بزڕكاو كەوتونەتە گێرەشێوينیی و تاوانی ناپاكييان خستۆتە پاڵ هيمای كوردستانی مەزن، بەسەرلێشێواويی سەردەمی شۆڕشی كاوەی پەروێزيان تێكەڵ بە دەسپێكی دامەزراندنی شاشانشينەكەی ميديا (كە ئەو دەمە ئاستياگ لەدايك نەبووە) و سەردەمی داكەوتنی شاشانشينەكە و كوشتنی ئاستياگ كردووە، لە كاتێكدا سەردەمی مێژووی دامەزراندن (700 پێشزايين) و داكەوتنی (550 پێشزايين) كە نزيكەی (150) ساڵ نێوانــيانە. لەم بارەدا، بەهۆی بوونی گۆ-وێكچوون (التشابه اللفظي) لەنێوان ئاستياگ و ئاژدەهاك، ئەمانە كەوتونەتە هەڵەوە و ئاوڕيان لە مێژووەكە نەداوەتەوە و ڕەدووی بەندوباوی هەڵبەستراوی دوژمنانی كوردوكوردستان كەوتوون.

 .3چيرۆکێ كاوەی ئاسنگەر، داستانێكی ناڕاستە و ڕەگوڕيشەيەكی ميثۆناسيی و دينيی لەخۆگرتووە كە ڕۆچووە بە ناخی مێژووی كورديیدا. بۆ نموونە؛ كاتێك لەو چيرۆكەدا دەدوێت لەبارەی ئەو ئاژدەها دووسەرە كە لەسەر شانی پاشای زاڵمدا ڕوواوە، ئەو تەنيا گێڕانەوەیەكی ئەفسانەيی و چەڕەنيی (خرافي) ڕووتی ئافرێنراوە، چون هەرگيز نەبوە و نابێت ماران (ثعابين) لەسەرشانی مرۆڤـدا بڕوێن.

لە كاتيكيشدا دەزانين كە لێكدانەوەی ناوی پاشای زاڵم ئاژدەهاك كە مانای جۆرێكی زۆر دڕندەی مارە، ئاماژەيە بۆ دڕندەيی ئەو پاشايە كە بۆتە ناو و ناسناو و فرۆزەی كەسێكی دەسەڵاتداری زۆرداری دڕندە كە تينوو بووە بە خوێنی نەيارانی. ئەم جۆرە ديردانە، لە داستان و باستانی هەموو گەل و ميللەتێكدا هەبووە و باوبووە. ئەم جۆرە داستان و هێمايانە دەسازێنن و دادەڕێژن و ئيدی لێيــ كۆ دەبنەوە و يەكبوونی خۆيان لەوانەدا دەبيننەوە و بەرەبەرە دەبنە ناسنامە و پێی دەناسرێن، ئاوێزەی ئاكار و نەرێت كۆمەڵايەتیی و نيشتمانيی دەبن. ئەمەيش لە ڕاستييدا دياردەيەكی زۆر ئاساييە لەنێو تێكڕای گەلانی زەوی.

گەلی كوردستان، كە بەشێكن لەو گەلانە، باشترين دێرين باستانی كاوەی ئاسنگەر لە پێشينانيانەوەڕا بۆ ماوەتەوە و سينەبەسينە كردوويانە:-

هيمايەكی نەتەوەيی كوردستانيی…

هيمايەك لە خەباتی كوردستانیی

هيمايەکی سرۆبەخشيی…

بۆ خەبات و كۆشان، لە پێناوی ڕزگاريی و يەكبوون و سەربەخۆيی كوردستان، بەڵام زۆر جێی داخ و مەخابنە چەند دەنگێكی نەشاز و ناساز، چەند پەنجەيەكی چەميوی چڕنوكيی و و بيری لێڵ، دەيانەوێت بە ڕەدووكەوتنی دوژمن بمێننەوە، ئەو هيما و هيوا و ئاواتــخوازييە كوردستانييە لەبار بەرن. دەيشزانن كە ئەم ڕەفتار و گوفتارە ناپەسەندانە زۆر بە خراپیی و شكستەيی بەسەرياندا دەشکێتەوە و نيازی چەپەڵی داگيركارانی كوردستانی پێ بەهێز دەكەن.

٤-٩: نەورۆز مێژوو و داستان

 

پاشينەی دينيی لە جەژنی نەورۆزدا

 .1جەژنی نەورۆز، لە پاشينەی دينی لە ناخی مێژووی كورديیــدا. بەپێی کتێبە يارسانييە سپانتا (مُقَدَّسْ: Holy)كان، كە ئەفراندگار(خالق) هاتەدی و لە گزنگە وەرزی بەهاركەوتە ئەفراندنی گێتيی لە يەكەم ڕۆژی ئەواوبوونيدا، فووی بە ڕۆحی گێتيدا كرد. هەرچی بوونەوەربوو، لە خۆشی ئەو ڕۆژە كەوتنە شادی خروشی، ئەو ڕۆژە بووە ڕۆژی نەورۆز كە دەبێتە سەر ساڵيی كورديی. لەو ڕۆژەدا كە دەبێتە نەورۆز (ئادار) شەو و ڕۆژ يەكسان كرا، لە ساڵنامەی زايين دەبێته 21 ئادار. لەو ڕۆژەدا، نوێكەرەوەی دينی يارسان (سان سەهاك San Sehak) لەدايك بووە و ڕۆحی خودا تێيدا بەرجەستە بووە. ئەپاثە دەبينين كە نەورۆز لە دينی يارساندا، ڕۆژێكە كە تێيدا خاوەنکار(ئەفراندگار) خۆی هێنايەته دی.

2. مامۆستا (عادل كاكەيى)، لە وتارێكيدا وەشاندوويەتی كە جەژنی نەورۆز يەكێكە لەو بۆنە سپانتايەنانەی دينی يارسان. و لە زۆر مەتنی کتيبە يارسانييەكاندا ئاماژەيان بەو ڕۆژە داوە، لە سەرگورشتەی (شانامەی كورديی)، ئاوەها لەبارەی سەرچاوەی جەژنی نەورۆز نووسيويەتی:

لە چەرخی بەردييندان، بەر لە كردنەوەی ئاگر، پاشايەك هەبوو بەناوی (هۆشه‌نگ)، فەرمانڕانی شانشينی (بيشداد)ـی دەكرد. لە ڕۆژی نەورۆزدا، كاتێك پاشا هۆشەنگ زين و ڕەخت لە ئەسپەكەی دەكرد لە هەرێمی (داڵەهۆ) كە ناوچەيەكی پيڕرۆزە لە لای يارسانييەكان. ئەژدەهايەك پەلاماری دەدات، ئەميش لە تاودا بەردێك هەڵدەگرێت و بۆ ئەژديهاكەی توڕ دەدات. بەڕێكەوت بەردەكه بە بەردێكی ديكە دەكەوێت و پريشکی ئاگر بەرز دەبێتەوە، تومەس ئەو بەردە جۆرێك بووە لە بەردێك كە پێی دەوترێت بەردەئەستێ (Flint stone) (بەردەستێ؛ بەردەسوان: حجر الصوان). لەئاكامی پێكادانی ئەم دوو بەردەستێــيە، پريشكەئاگری لێوەڕا دەردەچێت. ئەم پريشكە دەبێتە هۆی ئاگركەوتنەوە و بەرەبەرە گڕتێبەربوونی هەرچی گژوگيا و وشكەدارودرەختی ناوچەكە. ئەم ئاگركەوتنەوەيە بەڕادەيەك دەبێت كە تا دەمگارێكی زۆر بڵێسە و پشكۆی ئەو ئاگرە دەمێنێتەوە. ئەم ڕووداوە، بۆ يەكەم جار لە مێژوودا، کڵپەی ئاگر لە چياسەركەشەكانی ناوچەی داڵەهۆ/ئاخی كوردستاندا بەرەو ئاسمان بەرزدەبێتەوە. پاشا هۆشەنگ، كە ئەم ڕووداوە دەبينێت، بە پیاوەكانی دەفەرمانێت ئەو ئاگرە دانەمرکێنرێتەوە، ئەوانيش ئاگرەكە لە شوێنێكدا  خۆش و گەش دەكەنەوە و بە كۆمەڵە بەردێك ئاگردانێكی بۆ ساز دەكەن. ئيدی لەو ڕۆژەوە ئەو ئاگركردنەوەيە دەبێتە ئاكار و نەرێتێكی پيرۆز و سپانتا. جا بۆ بيرۆزاندنی يادی كردنەوەی ئاگر لەلايەن پێشينانی گەلی كوردەوە، ئەم ڕۆژە كرايە جەژنی نەورۆز. بۆ نەمریی ئەم يادە، ساڵانە لەو ڕۆژەدا ئاگر لە سەرانسەری كوردستاندا دەكرێتەوە.

3. لەلايەكی ديكەوە، مامۆستا ئەسعەد قەرەداخیی، لە وتارێكی وەشێنراويدا، دەركەوتنی جەژنی نەورۆز و سرۆتی ئاگركردنەوەی بەستۆتەوە بە لافاو و پەيامبەر نووح. زۆر لەو ژێدەر و سەچاوانە ئاماژە بۆ ئەو ڕووداوە دەدەن و دەيگەڕێننەوە بۆ بەری دەيان هەزارساڵ. لە دينە برايمييەكانيشدا وا ئاماژەی پێ دراوە؛ خودا فەرمان بە پەيامبەر نووح دەدات خۆی پەيڕەوانی گورج بكاتەوە بۆ ساز بكات كەشتييەك، چون لافاوێك بەڕێوەدەبێت و زۆربەی گۆی زەوی دەگرێتەوە. جا كاتێك لافاو لێشاوی هێنا، نووح كەوتە تەیــكردنی كەشتييەکەی ئاڕاستەی بەرەو زنجيرە چياكانی ئارارات برد. سەرەتا شەپۆلی ئاوەكە ئاڕاستەی بەرەو چيای (بێــخێر Bêxêr) بردە كە دەكەوێتە نزيك شاری زاخۆ. لەوێدا ژن و كوڕەكەى و چەندێك لە پەيڕەوانی لێ گومڕا دەبن و لە كەشتييەكە دادەبەزن. هەرچەندە تكايان لێ دەكات بگەڕێنەوە، بەڵام بێهودە دەبێت لێيان. هەر لەو دەمەدا شەپۆلێكی بەهێز لە لافاوەكە بەرز دەبێتەوە كە دەبێتە هۆی خنكاندنی ئەوانەی لە كەشتييەكا دابەزيبوون {قَالَ سَـَٔاوِىٓ إِلَىٰ جَبَلٍۢ يَعْصِمُنِى مِنَ ٱلْمَآءِ ۚ قَالَ لَا عَاصِمَ ٱلْيَوْمَ مِنْ أَمْرِ ٱللَّهِ إِلَّا مَن رَّحِمَ ۚ وَحَالَ بَيْنَهُمَا ٱلْمَوْجُ فَكَانَ مِنَ ٱلْمُغْرَقِينَ (هود – 43)}. كاتێك نووح ئەم ديمەنە دەبينێت، دەكەوێتە تكا و پاڕانەوە لە خودا كە بەهانايەوە بێت و لەم گێژاوە ناهەمووارە دەربازی بكات و لە نشينگەيەكی پێرۆزدا دايبەزێنێت {رَّبِّ أَنزِلْنِي مُنزَلًا مُّبَارَكًا وَأَنتَ خَيْرُ الْمُنزِلِينَ (المؤمنون – 29)}.

لەو تاوەدا، خودا فەرمان بە پەيامبەر نووح دەدات كە ئاڕاستەی كەشتييەكە وەرچەرخێنێت و ڕوو لە چيای (گۆتی Gotî) بكات كە بڵندترين ترۆپكی ئەو ناوچەيە و دەڕوانێتە چيای (بێــخێر Bêxêr) له خوارى خۆیەوە. شەپۆلە لافاوی ئاوە هاژاوەكە كەشتييەكە دەهێنێت و زۆر بە توندیی دەيدا بە دامێنی چيای (گۆتی Gotî)ـيدا. بەمەيش كەشتييەكە دێكوپێك دەكشێت و سەرنشينەكانی ڕووەو وشكانی هەڵدەدات. بە هەر چۆنێك بێت بە تاك و كۆمەڵ تەفروبڵاو دەدەن و بەمەيش خۆيان دەرباز دەكەن.

لەم بارودۆخە زۆر گران و ناهەمووارەدا، لافاو دامركايەوە و ناوچەكەيش ئارام بووەوە {يَٰٓأَرْضُ ٱبْلَعِى مَآءَكِ وَيَٰسَمَآءُ أَقْلِعِى وَغِيضَ ٱلْمَآءُ وَقُضِىَ ٱلْأَمْرُ وَٱسْتَوَتْ عَلَى ٱلْجُودِىِّ ۖ وَقِيلَ بُعْدًا لِّلْقَوْمِ ٱلظَّٰلِمِينَ (هود – 44)}. بەدوايدا ناوچەكە كوشمات و تارمايی لێ نيشت، بەڵام بێدەرەتانيی و لێدابڕان لەيەكتر باڵی كێشابوو بەسەرياندا. لەو دەمەدا، پەيامبەر نووح بە ئەوانەی لێوەی نزيكبوون كەوتبنووبەوە، پێيان دەفەرمێت ئاگر بكەنەوە تاكو كەسانی بزربوونمان ئەو ئاگرە ببينن و بماندۆزنەوە. ئەم ئاگركردنەوەيە دەبێتە ڕێنيشاندەر و دەروويەك بەيەكتر بگەن و بەيەكتر شاد ببنەوە.

شهاب الدين أبو عبد الله ياقوت الرومي (574 – 626 هـ) فرەزانی ڕۆمــنوەژاد، لە كتێبە زۆر بەناوبانگەكەيدا معجم البلدان، ئاماژەی بە زانا شمس الدين القُرطُبي (….- 671 هــ) داوە كە دادەنرێت بە يەكێك لە هەرە گەورە زانايانی ئيسلام، دەڵێت “الْجُودِيِّ مِنْ جِبال الجَنَّة، و لهذا استَوتْ عليە السَّفينة” مانای: ـ يەكێكە لە چياكانی بەهەشت، بۆيە كەشتييەكە تێيدا گيرساوەتەوە. هەروەها دەڵێت: “أكرم الله ثلاثةَ جبالٍ بثلاثةِ نفرٍ: الجوديُّ بِنوح، و طُورِ سِيناء بِموسى، و حَرّاء بِمحمدٍ”. مانای:ـ خوا لەسايەی سێ كەسەوە شكۆی بە سێ چيا بەخشيوە: جودی بە نووح، توری سينا بە موسا، حەڕڕا بە محمد دروودی خوايان لێ بێت.

لەو پێگەيانەی كە پەيامبەر نووح و ياوەرانی تێيدا نيشتەجێ بووبن، ئيدی نەوە پەی نەوەيان لێ كەوتۆتەوە و ئەو خاكە پيرۆزەيان ئاوەدان كردۆتەوە و بووە زێدی هەزاران هەزار ساڵەی كوردنشين بە ناوی كوردستان. لەو مێراتيەی كە بۆيان بەجێ هێشتووين و شانازیی پێوە دەكەين گوندێكە كە لە دێران مێژووەوە ناو براوە بە گوندی (نواخين  Nwaxin) (هەر لە زووەوە، کەماليستەكان وێرانيان كرد و دانيشتووەكانيان بێــسەروشوێن ڕاگوێز كران). دەڵێن گۆايە، دەستە و كۆمەڵێكی ديكە، تەوژمی لافاوەكە هەڵيان دەداته جێگەيەكی ديكەی نزيك بە گوندی (نواخين  Nwaxin). هەرلەوێ جێــوڕێ بۆ خۆيان ڕێك دەخەن بە ناوی گوندی هەشتان Heştan (گوايە ئەم كۆمەڵە كەسە هەشتا كەسێك بوون). ئەم گوندەيش بەهەمان ڕەوتار دڕندەيی دەكەونە بەر شاڵاوی وێرانكردن و ڕاگوێزانی بێــسەروشوێن بەدەستى توركە كەمالییەكانەوە.

گێڕانەوەی ئەم داستانە، بەم چەشنە و شـێوەيە…. سەرلەنوێ پێهاژۆ (مرحلة)ی دووەمى ژيانی پسات (بەشەرييەت) بەدوای نووح/دا دەست پێ دەكات. ژيان ئاسايی دەبێتەوە و كۆمەڵگەی لێ دەكەوێتەو، ئاوەدانكردنەوە و زاوزێكردن بە ئەندازەيەك كە لە چوارچێوەی گوند دەربچێت و دەكەوێتە ژيانی شارستانيی، ئەويش بە دامەزراندنی شار بيناكردن و ئاوەدانكرنەوە. لەو نشينگە گەورانەی كە ئێستا ماوە، (شارناخ Şernax)ـه (مانای شاری نووح)ـه كە كەوتۆتە باكوورى كوردستان.

وشەی نووح…. وشەيەكی كوردييە بە ئارامی كراوە، بەوەی كە كورد زۆر لە ئارامی كۆنتر و دێرينترە. لە وشەی نووك/ی كوردييەوە هاتووە كە ڕەگی وشەكە و گەردانی بوو بكرێت، دەوترێت نووكە نووك كە جۆرێكە لە كڕوزانەوە دەربڕين. وشەی دەنووكێنێت…. . مانای گريان و ناخۆشی دەربڕێن بە دەنگێكی کەساسيی(زەليل)ـیيەوە. دەشێت لە سەردەمانێكی Nûk زۆر دێرينەوە كوردانی ئەو سەردەمە، زوانی ئارامييان تێ كەوتبێت و نووسينەوەيشيان هەر بەو زوانە بووبێت. ئێستا زوانە بەناو سامييەكان خۆيان كردۆتە خاوەنی.

گوزارەی نووكەنووك Nûkenûk، بە يەكێك دەوترێت كە هەميشە لەبەر خۆيەوە و بە دڵێكی پڕ لە تەوس بكڕوزێتەوە و بەدەم نووكەنووكەوە داوای شتێك بكات. دەڵێن گوايە نووح بە درێژايی ژيانی هەر لە ڕازونياز و نووكە و زاريدا بووە تا خودێ بە هانايەوە بێت و لەو لافاوە چاوەڕوانكراوە خۆی و پەيڕەوانی دەرباز ببن. بۆيە خودێ دەيخاتەوە دڵيەوە كە خۆی فێری پيشەی دارتاشيی بكات و بكەوێتە سازكردنی كەشتييەكی وا گەورە و فراوان كە جێی خۆی و گشت پەيڕەوانی تێدا ببێتەوە تاكو بتوانن لە مەترسيی خنكاندن ڕزگاريان ببێت.

يەكێك لە پێنج سفرەی تەورات كە ناسراويشە بە ڕاسپاردەی کۆن Old Testament بەناوی [سفری پێكبوون Book of Genesis، بەندی/8] هاتووە كە كەشتی نووح لە دامێنی چيای ئارارات/دا گيرساوەتەوە، ئاماژە بەو ناوچەيە دەدات بە ناوی چيای ئارارات، بەبێ ئەوەی ئاماژە بە شوێنێك ياخود چەپاڵەيەك بدات لەو ناوچەيە. ئارارات/يش بريتييە لە زنجيرە چيايەكی سەخت و بڵند و درێژ كە هەر لوتكە و ترۆپكێكی ناوی تايبەتيی خۆی بە زوانی ئەو ميللەتانە هەڵگرتووە كە لێيوە نزيكبوون. ترۆپكە چيای گۆتی/يش كە كەوتۆتە ئەو زنجيرە چيای ئارارات، ميللەتی گۆتۆ Goto/ی تێدابووە كە زۆر لە دێرناسان و مێژوونووسان بە بەرەبابی كورد دادەنێن و زێدی كوردانيش كوردستان.

دووەم پێرۆزكردنی ئاگری نەورۆز، دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی مەليك نەمروود كە خۆی بە خودا دەناساند دەبوايە ڕەوي (رَعِيَّة)ـيانی بيانپەرستايە، بەڵام لەنێو ئەو ڕەوييەيدا كەسێكی بە ناوی ئيبراييم (المنفذ لأمراللە) لێی پەيدا دەبێت و لێی ياخی دەبێت. نەمروود/يش فەرمان دەردەكات ئاگرێكی بەتين بگەشێنرێتەوە و ئيبراهيمی تێ فڕێ بدەن تا سووتاندنی. ئيبرايم لە خودا دەپاڕێتەوە ڕزگاری بكات لەو ئاگرە بۆ جێبەجێكردنی ئەو پەيامی يەكتاپەرستييەی كە بە سرۆش(وحي) بۆی هاتۆتە خوارەوە بە ناوی مەصحەفی ئيبرايم (لە قورئانـدا بە صُحُفِ إِبْرَاهِيمَ وَمُوسَى هاتووە)، لە دينی ئێزديان [مەسحەفێ ڕەش (لای بە جليوە)] ناسراوە.

خودايش نزاكەی گيرا دەكات و فەرمان دەدات بە ئاگر؛ قُلْنَا يَا نَارُ كُونِي بَرْدًا وَسَلَامًا عَلَىٰ إِبْرَاهِيمَ (69).

ئێزديی… كە دينێكی يەكتاپەرستييە، خۆيان بە ڕەسەن نەوەی ئيبراييم دادەنێن و هەڵگری ڕێبازی ئەون.

تاكو ئێستا، وەك نەريتێكی دينیی و كۆمەڵايەتیی، مەشخەڵی ئاگريان كراوەيە و وەك هيمايەكی دەركەوتوو لە بۆنە و سرۆتەكاندا داگيرساوە، تەنانەت لە پەرستگەی لالش Lalsh/يشدا تينی ئەو مەشخەڵە بەردەوامە و بۆتە هيمايەك چ بۆ دين چ بۆ ساڵگەردی نەورۆز. تەنانەت چوارشەمەسوورەيان هەيە كە پێش هاتنی نەورۆز ئاگر دەكەنەوە. لە سێــشەمەی سەر چوارشەمە، مەشخەڵی نەورۆز دەگەشرێتەوە، ئاهەنگی خۆشيی دەگێڕدرێت. بە بەرگی ڕەنگين و ڕازانەوە و سازكردنی خوانی تايبەت ئەو بۆنە پيرۆزە ياد دەكەنەوە. بۆیە پێی دەڵێن چوارشەمەسوور (چوارشەماسۆريان؛ چوارشەمە سۆران) كە مانای  چوارشەمە خوان (الوليمة الأربعائية) دەگەيێنێت.

٥-٩: نەورۆز: مێژوو و داستان

 

پاشينەی ئەفسانەیی لە جەژنی نەورۆزدا

زۆر لە هەندێك داستانــگێڕان، سەبارەت بە جەژنی نەورۆز دواون، زۆر لەوانەيش پاشينەوەيەكی هاوبەشيان لێ بەديی دەكرێت. لێرەدا، تەنيا ئاماژە بە چوار گێڕانەوەی لەبارەی جەژنی نەورۆز دەدەم، ئيتر لە هەر يەكێكيانەوە هاتبێت، بە ڕۆژێكی خۆشيی و شاديی ناودێر كراوە، كە لە نێو كوردەوارييدا، زۆر لە مێژەوە بۆتە جەژنێكی خۆبەستە بە زێدی كوردستانی نيشتمان، بە جەژنێكی خۆبەيەكزانين بە نەتەوەيی كورديی و دواتر بوە سەرساڵگەردی كورديی و دەسپێكی ساڵنامەی كورديی، بەسەرچوونی وەرزی سەرماوسۆڵ، بەفرانبار، وەرزى ڕێبەند، ڕەشەمە تاريكيی زستان، سەرەتای نوێگزنگی ڕۆژ و نۆبوژانەوەەی زەوی و ڕۆشەنــبەهای خۆر، چرۆگەشندەی جوانيی و درەخشانەوەی گوڵزارانی سروشتی بەهار. نەورۆز، بۆتە هيما و نيشانێكی نيشتمانيی و نەتەوەيی، نەمريی بۆ گەلی كوردستان و گەلی كورد، بۆتە سرۆبەخشی هێز و بڕس، ويست و ئەزمەند، بەرخودان لە ڕووی داگيركاران و دواكەوتەكانی، لە درێژەپێدانی خەبات لەپێناوی ئازاديی و سەربەستيی ڕزگاريی، لە ڕاماڵينی ئۆردوگای زۆرەملێ و دامەزراندی دەوڵەتی لەسەر ئاخ و زێدی دێرمێژووی، لە نەهێشتنی جەنگ، ڕكوكينە، ڕەگەزپەرستيی و زوڵم و هەژاريی لە سەرانسەر بەرينەناوچەی خاوەرمياندا، لە وەشاندن و پەخشاندنی ئاشتيی و ئاشتەوايی، خۆشەويستی و بەخشندەيی و دادی كۆمەڵايەتيی لەنێوان گشت گەلانی ناوچەكە و خۆتەرخانكردنی ئەم گەلانەيش بۆ بنیاسازيی و ئاوەدانيی و خۆگەياندنيان بە كاروانی پێشڕەويی و پێشكەوتن و گەيشتن بە گەلانی گەشـبيری شارستان، گێڕانەوەی گەلی كورد بۆ ئەو سەروەرييانەی دێرباپيرانی مەزن لە پێشەنگی مرۆڤايەتيی و سەرلەنوێــكردنەوەی ئەو ژيارە مرۆڤايەتييە لە دانان و پەيدۆزيی (إكتشاف)، لە داهێنانی هونەريی و مۆزيك، لە هێنانەدی ئاشتەوايی و ئاسوودەيی و خۆشگوزەرانی بۆ سەرانسەر هەسارەی زەوی.

.1 يەكێك لەو ئەفسانانە، دەگێڕدرێتەوە؛ گوايە، لە دێردەمانێكی زۆر زوودا، پاشايەكی زۆر شەڕانگێز بەناوی (زوحاك) هەبووە. لەبەر ئەو ڕۆحە شەڕاگێزييەی دژڕابوونی Dijřabûn تيشكی خۆری دەكرد، دەيگوت نابێت خۆر لە خاوەرەوە هەڵبێت و نايشبێت ڕووەك سەوزايی خۆی دەربكات. لەسەر ئەم گومڕايی و شەڕەنگێزييەی، خودا نەفرەتی لێ دەكات، لە هەردووك سەرشانی، دوو لووی پيسی وێكچوو بەشێوەی سەرەمار دەروێنێت كە دەبێتە هۆكاری ئازار و ئەشكەنجەيەكی زۆر بۆی. پزيشكانی دەرباری پاشا، چۆكــدامان دەبن بەدەست چارەسەركردنيانەوە. ناچاردەبن ڕۆژانە پەنابەرن بۆ چەوركردنی بە مۆخی منداڵێك، ئەويش بە ڕۆژانە سەربڕينی دوو منداڵ. لەو شانشينــڕانييەدا، كەسێكی ئاسنگەرپيشە دەبێت بە ناوی (كاوە) کە خاوەنی (17) فرزەند بوو. ڕۆژانە يەكێك لە منداڵەكانی دەكرايە قوربانی و مۆخەكەيان دەردەهێنا بۆ چەوكردنی دوو لووە پيسەكانی پاشا زوحاك.

كاتێك بە (كاوە) ڕاگەياندرێت دوا تاكانە منداڵەكەی (كە كچ بوو) بهێنێت بۆ سەربڕين و دەرهێنانی مۆخەكەی، دەستوبرد كاوە بير لە نەخشەپلانێك دەكاتەوە چۆن بتوانێت ئەو تاكە كچەی کە لە (17) منداڵ بۆی مابووەوە ڕزگار بكات. بەرخێك دەهێنێت سەری دەبڕێت و مۆخەكەی دەبات بۆ پاشا. خۆشبەختانە، پاشا و دەستوپێوەنی بەو فێڵە نازانن. جا كاتێك دانيشتووانی ناوچەكە بەو نەخشەپلانەيان زانی، ئەوانيش بە هەمان چەشن و ڕەوت هەريەكە و لە نۆبەی خۆيدا، بەرخێك سەردەبڕێت و مۆخەكەی دەبات بۆ پاشا. لەلايەكی ديكەيشەوە، كاوە دەكەوێتە پلاندانان. بۆ ئەم مەبەستەيش ڕوو دەكاتە چيا، شەوانە و پەنامەكييانە پەيتەپەيتا دانيشتووان ڕۆڵەكانيان دەگەياندە لای (كاوە) تاكو خۆيان بپارێزن لە زوڵموزۆريی پاشا. ئەم منداڵانە لەژێر سايەی كاوە پێ دەگەن و پەروەوردە كرێن. (كاوە) كە دەڕوانێت كار گەيشتۆتە ئەوەی كە دەتوانێت هێزێکی مەتينيان لێ پێك بهێنێت و باوەڕ باربۆيان بكات بۆ خۆئامادەباشیی ڕۆژی تۆڵەسەندنەوە و هەستان بە شۆڕش و كۆتايی هێنان بە دەستەڵاتە دڕندە و نەگريسە. پاش دڵنيابوونی كە ڕۆژی تۆڵەسەندنەوە هاتووە، لە چياكان دێتە خوارەوە و بەرەو كۆشكی پاشا دەکەوێتە ڕێ. (كاوە) بە چەكوشاسن و ياوەرانی هەڵدەكوتنە سەر دەربار و بەخۆی، پاشا زوحاك بكوژێت.

دەنگی سەركەوتنی شۆڕش و كوشتنی پاشا بەنێو دانيشتووانی كوردستان و گەڕوبەردا بڵاو دەبێتەوە كە كەوتبوونە ژێر جەور و ستەمی پاشای زۆردار. (كاوە)، دەسبەجێ دەكەوێتە دامەزراندنی سەكۆيەك بەرز بۆ دەرخستنی مەشخەڵێكی هەڵگيرساوی مەزن لەسەری.

هەڵگيرساندنی ئەم مەشخەڵە، دەبێتە هيمايەكی ڕاپەڕين و بەرخودان و پاڵهێزێك بۆ ڕۆشنكردنەوە سەرانسەری ناوچەكە.

دەبێتە بانگەوازێكيش بۆ سەرفرازاندنی گەلانی ناوچەكانی ديكە لە بەد دەسەڵاتڕانی پاشای ستەمكار. دەبێتە دەستپێكی هەڵاتنەوەی نوێـگزنگی خۆر و سەرلەنوێ بوژانەوەی زەوی و زار. ئەپاثە (ئابەمشێوەيە)، ئەو ڕۆژە دەكرێتە جەژن و شادييگێڕان و ڕاگەياندنی ڕۆژی نوێ (نەوڕۆژ؛ نەورۆز)، ڕۆژی ڕزگاربوون لە پاشای زاڵم و دارودەستەكەی. ئەم ڕۆژە لە مێژوودا دەبێتە ڕۆژێكی دێرينی وەها كە ساڵانە يادی بكرێتەوە و ببێتە سەری ساڵگەردی نوێی كورديی و بە ساڵنامەی كورديی ناودێر بكرێت.

.2 گێڕانەوەيەكی ديكە، گوايە لە سەتەی هەژدەمی پێشــزايين، پاشايەكی بەداد (عادل) هەبوو بە ناوی (ياشار) فەرمانڕانی شارێكی دەكرد بەناوی (يشار). پاشا دەمرێت و كوڕەكەی بەناوی بەختەك (بختك) جێيــگرتەوەە. بەڵام بە پێچەوانەی باوكیيەوە، دەبێتە كەسێكی زۆر بەدڕەو، زاڵم و ‌خۆلەگومڕابوو. ئەم پاشايە تووشی شێتيی و دەردی ماخۆلانيی دەبێت. شەوان جنۆكە و دێودرنج دەهاتنە ڕازی (خەوی). لەبەر ئەوە، زۆر لە تەنهايی دەترسا و نەيدەتوانی شەو بە تەنيا بێت، فەرمانی بە دەستوپێوەند و دەرباری دەكات، شەوگارانە لەتەكيا بمێننەوە. ڕۆژگار هاتوو و چوو، باری تەندرووستیی و دەروونیی خراپتر دەبوو. بەنێو ڕەويە (رَعِيَّة)كەيدا، دەنگۆی ئەم بارە تێكچووەی بڵاو دەبێتەوە. هەر لەو ڕۆژگارانەدا، پارسايەكی ئاتەرگە لە ناوچەكە دەبێت كە بەنيازی گرتنی دەسەڵات بوو و هەوڵی خستنی پاشای دەدا. جا كاتێك ئەم هەواڵە دەبيستێت، بۆ دزەيەك دەگەڕا خۆی بگەيێنێتە دەرباری پاشا بۆ هێنانەدی ئامانجەكەی، ئەويش لەڕێی پلانێك بۆ ديتنەوە درزێك لەنێوان پاشا و ڕەويەكەيدا. بۆ ئەم مەبەستە، بەهەرچۆنێك بێت، خۆی دەگەيێنێتە لای پاشا و ڕێگەی چارەسەركردنی بۆ دەخاتە بەردەم.

پاشا، دەهێنێتە ژێربار و نيايی (قەناعەت) پێ كرد كە دەبێت بەرگێكیی دێودرنج ئاسا بپۆشێت و پێكەوە شەوانە بچنە دەر و گەنجانی پيشەوەر و دەستەوەر بگرن و بيانكوژن و پاشايش مۆخەكەی بخوات. ئيدی بەم كارە ڕێ لە پەلاماری دێودرنجان دەگيردرێت و دوور دەكەونەوە لێی. ئيدی بەمشێوەيە، هەموو شەوێك پاشا بە هاوياری پارسا دەچووە دەر و گەنجێكيان دەكوشت و كەللـەسەريكەيان توڕ دەدايە كۆڵان و جادەكانی شار. دەنگوگۆی كوشتنی گەنجان لەلايەن دێودرنج بە سەرانسەری شانشينەكەدا بڵا دەبێتەوە.

شەوێك لەو شەوانە، پاشا و پارسا هێرش دەكەنە سەر دوو برا، يەكێكيان بەناوی (ناڤدار) كە ئاسنگەر بوو، ئەويتريان (گۆهدار) موتابچی (نَسَّاجْ). ئەمانە دوو كەسی جۆمەرد و ناوداری نێو دانيشتووان بوون.

پاشا و پارسا، هەڵدەكوتنە سەريان، (گۆهدار) دەبێتە هەڵداشت (ضَحِيَّة)ـی كوشتن، بەڵام (ناڤدار) دەتوانێت خۆی دەرباز بكات و خۆی بگەيێنێتە نێو جادە و ئاپۆڕەی گوزەر. بەرەبەرە ژمارەيەكی زۆر لە هاونشينان لێی كۆ دەبنەوە و شاڵاو دەبەنە سەر كۆشك، پاشا و پارسا پێكەوە دەكوژن. پاش زاڵبوون بەسەر ئەم پاشا زاڵمە، (ناڤدار) دەكرێتە شانشين. بەو بۆنەيەوە ئاگری خۆشيی هەڵدەكرێت، شاديی و ڕوناكيی بە سەرانسەری شانشينەكەدا دەبەخشرێت، ئەو ڕۆژەيش دەبێتە نەورۆژ (نەورۆز)ـی كورديی.

.3 گێڕانەوەيەكی ديکە، دەدوێت لەبارەی پاشا (جەمشيد)، كە گوايە پاشايەكی زۆر بەداد و دادگار بووە. ئەم پاشايە، لەلايەن كەسێكی ناپاكی نزيكـلەخۆی بە ناوی (ئەژدەهاك) لێى هەڵدەگەڕێتەوە دەيكوژێت و خۆی دەكاتە فەرمانڕانی شانشينەكە. لە كارە ناڕەواييەی كە بەرابەر پاشا جەمشيد كردبووی، خودا، سزای تووشبوونی بە نەخۆشييەكی وا سەيری دەدات كە پزيشكان كۆڵ دەبن لە چارەسەركردنی. شەيتان دێتە پێشەوە خۆی لەنێوانيان گل دەدات، ڕاياندەسپێرێت كە چارەسەری ئەژدەهاك بە كوشتنی دوو گەنجی خورت و خواردنی مۆخيانە. جا هەريەك لە (ئەرمائيل) و (كرمائيل) كە دوو كەسی بەرپرس دەبن لە هێنانی مۆخی ئەو گەنجانە بۆ چەوراندنی ئەو جێـئازارەی لەشی پاشا كە زۆر پێوەی دەتلايەوە. ئەو دوو كەسەيش (ئەرمائيل و كرمائيل) ئەوەندە بەزەييــندە و بەخشندە دەبن، كە لەبری هێنانی مۆخی گەنجان، مۆخی بەرخێك دەهێنێت و ڕێ بە دوو گەنجەكە دەدات هەڵبێن و ئەوانيش بەرەو چياكان هەڵدێن.

ئەم كارە ڕێ بۆ گەنجانی ديكە خۆش دەكات هەڵبێن و خۆيان بگەيێننە چياكان و لەنێو چياكاندا وەچەزای كوردنەژاد بخەنەوە. لەنێوانياندا كەسێك بە ناوی (فەرەيدوون) هەڵدەكەوێت كە كاتی خۆی باوكی، لەپێناوی ڕۆڵە (فەرەيدوون)ـكەيدا مۆخی خۆی دەكاتە هەڵداشت. فەرەيدون كە گەورە دەبێت، كەوتە هاندانی ياوەرانی بۆ هەڵگيرساندنی شۆڕش. بۆ ئەو مەبەستەيش دەكەوێتە ڕێخستنی هێز و بڕست و فەرماندەيی شوڕشەكەيشی دەگرێتە ئەستۆ و بە خۆی و ياوەرانی هەڵدەكوتنە سەر كۆشك و پاشا ئەژدەهاك/ی دڕندە دەگرن، كۆت و زنجيری دەكەن و بەرەو چيای (دنياوەند) ڕايدەكێشن، بەبێ نان و ئاو دەيهێڵنەوە تاكو دەمرێت، لاكی دەبێتە خۆراكی گيانلەبەرانی پەڕندەی گۆشتخۆر.

پاش ئەوە، (فەرەيدوون) لەسەر تەختی پاشا دادەنيشێت و چيانشينەكانيش دێنەوە نێو دێ و شارەكانيان و دەكەونە ئاوەدانكردنەوە و دەستپێكردنەوەيان بە ژيانێكی ئاسوودە و خۆشگوزەران. ئيدی ئەو ڕۆژە دەكرێتە جەژن و خۆشيی، ڕۆژێكی خۆرهەڵاتووی پڕلەشادی و دەسپێك بە ژيانێکی نوێ بۆ گەلی كورد. ئەو نوێــڕۆژە دەبێتە نەورۆز و لە مێژوودا دەبێتە هيمای ڕزگابوون لە زۆرداران و ستەمكاران. دەبێتە هيمای دەسپێكی نوێ سەریساڵی كورديی و ساڵنامەی كورديی.

.4 دوا گێڕانەوە، بۆمان دەگێڕێتەوە كە گوايە، ستەمكارێك هەبووە بەناوی (زوحاك) كە کەسێكی زۆر ستەمكار و بەدڕەوشت بووە. بە مەڕەی دەردێكی سەخت دەبێت، تاوناتاوێك ئازارێكی وەهای بۆی دێت كە نەتوانێت بە ئاراميى خەوی لێ بكەوێت. جا بۆ دامركانەوەی ئەو ئازارە تاوناتاوە نەبڕاوەی كە بۆی دەهات، دەبوايە لەگەڵ يەكێك لە کەنيزەكەكانی كۆشكدا بڕازێت و پاشانيش بيكوژێت. ئەم بەدڕەفتارييەی، ترس و سامناكيی خستبووە نێو سەرانسەری شانشينەكەوە. زۆر لە دانيشتووانی شانشينەكە، ئەوانەی فريا كەون، ناچاربوون ماڵ و گوزەرانيان بەجێ بهێڵن، بە خۆيان و كەنيشكەكانيانەوە، پەنا بەرنە چيا، تاكوو کەنيشکەكانيان ڕزگار بكەن و نەكەونە دەست پاشای بەدڕەفتار. يەكێك لەو كەنيشكانەی كە نۆبەی بردنی دەبێت بۆ پاشا، کەنيشکی ئاسنگەرێكی ناسراو بەناوی (ئاكۆ) دەبێت. ئەم كەنيشكە جوانەی ناوی (نەورۆز) دەبێت.

ئاكۆ/ی باوكی كە ئەمە دەبيستێت، لەڕووی فەرمانەكەی پاشا دەڕاستێت (يَتَصَدَّی)، نايەوێت نەورۆز و كەنيشكانی گەلەكەی ڕاپێچ بكرێن بۆ لای پاشا. ناچار دەبێت، بكەوێتە ڕێچارەيەك بۆ ڕزگاركردنيان، بۆیە بە جلوبەرگی ژنانەوە خۆی دەكات بە (نەورۆز)ـی كەنيشكی. بەو خۆپۆشينەی، بە چەكوشەكەيەوە ڕوو دەكاتە كۆشك و پاشا دەكوژێت. هەر كە دەرباری كۆشك دێتە دەر، دەستبەجێ ئاگر هەڵدەگيرسێنێت و ئاشكرای كوشتنی پاشا ڕاگەيێنێت و داوا لە هەڵاتووان دەكات بگەڕێنەوە و بچنەوە سەر خانوو و ماڵوحاڵيان. دانيشتووان پاشانشينەكە لە خۆشی ئەو هەواڵە، ئەو ڕۆژە دەكەنە ڕۆژێكی جەژن و شاديی، ناوی (نەورۆز)ـيش بە هيمای ڕزگاربوون لە ستەم و زۆرداريی ناودێر دەكرێت… ئەم جەژنــگێڕانە لە نێو كورد و كوردەوارييدا دەكرێتە هيمای سەرفرازيی و ئازاديی بۆ هەموو كورد و كوردستان.

٦-٩: نەورۆز: مێژوو و داستان

جەژنی (ئاكيتی) سومێریی و جەژنی (نەورۆز)ـی كورديی

سەرەتا، دەخوازم بوێژم كە ئاهەنگێران بۆ پێشوازييكردن لە وەرزی بەهار و كەشهەموواريی (الإعتدال المناخي) لە هەڵاتنی گزنگی خۆر، شينايی ئاسمان، بوژانەوەی زەويی و زار لە وەرزی زستان، ئاوابوونی سەرماوسۆڵەی و تاريكستان، دەستی پێ كردووە بە دەركەوتنی مرۆڤی ئاوەزمەند (عاقِلْ) لەسەرهەسارە گۆی زەوی بۆنە دێرينەكان بە گشتيی و ئەم بۆنەیە كە لێرەدا مەبەستە بە تايبەتيی، لە هەگبە بەدوايەكانی ژيانی مرۆڤــدا، بە چەند فرەناوێكی جياوازی گوزارەی لێ كراوە. ئەم گوزارانە، بەرەبەرە گەلانی ناوچەكانی گەياندە ئەو بارەی چەندين داستانی ئەفسانەيی، تێهەڵكێش بەم بۆنانە بكرێن.

ئەو وەرزگۆڕانە لە سەرماوسۆڵ و تاريكستانيی ڕۆژگاری وەرزی زستانەوە بۆ گزنگـهەڵاتنی ڕۆژگاريی بەهار، وەرزی بووژانەوەی زەویی و زار، بچوێنرێن بە (يُشَبَّەُ بـ  Likened to) هێمايەك، گوزارە لە هزری ئازاديی و ڕۆژگاری ڕزگاريی و نەهێشتنی زوڵم و زۆرداريی بكات، ببێتە سايەيەك بۆ ئەم گەلانە و بئاوێزێنرێن بە ڕەنگێكی خۆبەيەكزانينی نەتەوەيی و نيشتمانيی و دينيی. وەرچەرخانی ئەو ڕۆژە، بكرێتە بۆنەيەكی پڕشكۆمەند و سرۆبەخش و ببێتە پاڵهێزێك بۆ درێژەپێتان بە كۆشش و خەبات لەپێناوی هێنانەديی ڕۆژگارێكی ئازاد و بەرەوپێشبردنی خۆشگوزەرانیی، بەرزڕاگرتنی ڕابوردوو و چاندنی ئومێد و هيوای پرشنگدار بۆ نەوەكانی ئايندە.

ئەم بۆنەيە، لە ناوچە دانيشتوانوكانی نيشتمانی مياندو/دا Mesopotamia، بووە وەرچەرخانێكی مێژوويی لە ئاكار و نەريتێكی وەها كە بخرێتە چێوەيەكی چەند سرۆتــئامێزێك و ساڵانە لەو وەرزی بەهار/پايزەدا، بە سرۆتە شكۆدارانە پێشوازی لەو ساڵگەردە بكەن و بکرێتە ساڵنامەيان.

لە دێرمێژان، ساڵنامەی سرۆتان (الطقوس:Ritual) لە نيشتمانی مياندواودا، پشتبەست بووە بە هەمواربوونی بەهار و پايز، چون كاتێك هەيڤ و خۆر دەبوونە ڕۆژێكی هاوسانييەكی نموونەيی بەيەكتر، ئەوەی دەگەياند كە سەرەتا دەسپێكە بە ساڵی چرۆكردنی كشتاوەرزيی كە بە دوايين وەرزی پايز  كۆتايي  دێت. واتە، لە هەموواربوونی بەهارەوەڕا، بە دەركەوتنی يەكەم نوێ هەيڤی بەهار كە لە دوا مانگی مارس و سەرەتا مانگی نيسان كۆتايی دێت.

بەپێی ساڵگەردی هەيڤيی (القمر)، هەموواربوونی خەزان لە يەكەم نوێ مانگی پايز دەردەكەوێت.

ئەفسانە سومێرييەكان دەئاماژێن كە نيشتمانی مياندواو، وەرزكشتياربوون و لەهەمان كاتيشدا شارەرزا بوون لە بيناسازيی و شارئاوەدانكردنەوەی نيشتمانيان، لەبەر ئەوە، زۆر ئاسايی بووە كە هەر لە سەرەتا و دواتا وەرزی كشتياريياندا، بە بەرز و شكۆوە پێشوازی لەو بۆنانەيان بكەن و بە سرۆتی تايبەت بۆ ئەو ڕۆژە بچڕن و بەزم وئاهەنگ ساز بكەن.

لەم دوو بۆنەيەدا كە دەبنە هەموواربوون و ئامێزلەيەكگرتنی وەرزی بەهار و وەرزی پايز و يادكردنەوەی ڕۆژگەردی ساڵانە بەو سرۆتگێڕانە كە بووبوونە ئاكاروبەرێتێكی مێژووييان، بەرەبەرە، شێوگ (صِيغة) و چێوگ (إطار)/ـێكی دينيی زۆر شکۆمەند و گەورەيان لەخۆيان گرت و ئيدی ساڵانە لەم نيشتمانەياندا، ئەو بۆنەيان ئەوەندەی تر زۆر بەپێرۆزييەوە بەڕێ دەكرد.

سەبارەت بە ئاهەنگەكانی وەرزی پايز، سومێرييەكان لە يەكسانیی ڕۆژگار و شەوگاری پايزدا، خۆيان كۆك و گورج و گۆڵ دەكرد بۆ هاتنی ڕۆژگاريی دروێنەكاريی، بەم بۆنەيەوە بەزم و ئاهەنگ دەگێڕدرا، بەرەبەرە بەهەرەوەزييانە سرۆتی تايبەت بەو ڕۆژانی دروێنەيە دەچڕی و پاشان دەكەوتنە چنينەوەی ئەو بەروبوومە كشتوكاڵانەيان. هەر لە كۆتايی ئەو ڕەنجەيان لە ئەركی كێڵان و چاندنی چەند مانگەيی پڕ لە شەكەت و ماندوبوونێكی ڕۆژانەيان، لە چنينەوەی ئەو خەرمانی بەروبوومەيان بۆنەی ئەو بەرهەم و بەروبووم چنينەوەيان، بە خۆشیی و گوشاديی، بە شاديی و خۆشنووەدييەوە پيرۆز دەكرد و دواتريش ماڵاواييان لەو وەرزی خەزانە دەكرد. ئەو هەموواربوونی پايزە  Autumnal equinox نيشانەيەك بوو بۆ هاتنی نوێ هەيڤی پايز كە لای سۆمێرييەكان ناسرابوو بە جەژنی زاگ-مووگ (Zag-mug) كە مانای زاگـ ـ ماك دەگەيێنێت، لێكدانەوەی ئەم واژە لێكدراوە بەم شێوگەی كە هاتووە لە ژێدەرەمێژووييەكاندا، هەمان واژە لێكدراوی زاگ ماك/ـە زوانی كورديی، لەگەڵ هەندێك پيتگۆڕكی “و” و “ـا” لە موگ و ماگ/دا. لە نێو لاوژە كوردييەكاندا هەر دوو واژەی “زاگ” و  “زاو” هاتووە کە مانای (وليد) دێت. لە هەردوو واژەی ماگ و ماك/يش مانای دايك دێت. لێرەدا ماك ياخود ماگ چوێنراوە بە زەوی؛ خاك كە لە زوانی كوردييدا هەمان لێكدانەوە هەڵدەگرێت. لێكدراوی زاگ – ماگ، دەبێتە لەدايكزاو (وليد الأم)، كە بە (چرۆی چاند لە زەوی؛ ولادة البرعم المزروع من الأرض) لێك دەدرێتەوە.

لە نەسك (نص:Text) نووسی سومێرييەكاندا چەژنێكيان هەيە هاتووە كە لە يەكەم ڕۆژی مانگی نيساندا ساڵــيادی دەكەنەوە، ئەويش بەناوی جەژنی ئاكيتی (Ákiti). ئەم چەژنە يانزە ڕۆژ دەخايێنێت ^[2].  لەو ڕۆژانەدا، بەزم و ميهرەگانی خۆشیی بەبۆنەی هاتنەوەی ساڵی نوێ دەگێردرێت. ئەم ئاهەنگێڕانەيش، لە شاری خودا ناننا Nanna/ئوور Ur/ نيشتمانی مياندواو  بەڕێوە دەچێت. ئاننا Nannaيش كە خودای هەيڤ و دانستە (إلە القمر و الحكمة) و كوڕی خودای هەوا (ئەنليل Enlil) و خودێ نينليل Ninlil)) ^[a]، دەسەڵاتڕانە بەسەر پيتاندنی ئاخ (خصوبة التربة:Soil fertility)دا.

بە چەرخ تێپەڕين (بمرور الزمن)، بەرەبەرە يادكردنەوەی ئەم سرۆتە ميهرەگانييانەی ئاكيتی (Ákiti) گوازرانەوە بۆ شاری ئوور Ur/ و لەوێيشەوەڕا بە شارە سومێرەكانی ديكەی نيشتمانی مياندواودا بڵاو بوونەوە. هەژموونی ئەم ئاهەنگێڕانە گەيشتە شاری نيپور ((Nippur/ پايتەخی نيشتمانی مياندواو و شارەكانی (ئاداب Adab)، (ئوروك Uruk)، (ئەريدو Eridu) و گشت شارانی ديكە. گێڕانی ئەم ئاهەنگ و ميهرەگانانەيش، بەرەبەرە  وای لێ هات كە هەر شارە و بەپێی ئەو خوداوەندە سەرەكييانەی كە هەيانبوو، بکەوێتە هەموواركردنەوەی ئەو سرۆتانە و گونجاندنيان لەگەڵ ڕەوش و نەريتی دانيشتووانی. لە هەمان كاتدا، کەوتنە ئەوەی هەر شارە خودا (إلە) و خودێ (إلهة)ـی تايبەت بە خۆی دابنێت.

ئەم ئاهەنگێڕانە دەرفەتێكی گەورە و بەهەند بوو بۆ چۆنێتيی پێشوازيكردن لە خودا و خودێ و پێشاندانی ڕێز و شکۆ بۆيان بە ئومێدی ئەوەی كە بە بڕستيی و گەورەيی خۆيان، پاڵهێزيان بخەنە گەڕ بۆ چەسپاندنی دادوەريی و پێشكەشكردنی خزمەتگوزاريی شار و دانيشتووانی دەڤەرەكەيان.

بەرنامەی ئەو ميهرەگانە سۆمەرييانەيش، بە هاتنی خودای هەيڤ (ناننا Nanna) دەستي پێ دەكرا، ئەويش بە نيشانەكردنی بە مۆماندنی هەيڤ (تشميع القمر) لە ئاسماندا و هاوردنی پەيكەرێك لە دەرەوە بۆ شارەكە و پێناساندی وەك خودای هەيڤ. بەڵام بەرلە هاوردنی بۆ شاری ئوور، ئەو پەيكەرە لە خانەگايەك بە شێوەكی كاتيی دادەنرا كە پێ دەوترا ماڵی (ئاكيتی)، تا ئەو دەمگارەيش كە لەوێ دەمايەوە، قوربانيی و نوێژ پێشكەش بە خودا دەكرا. پاشئەوە، ئامادەباشيی بۆهاوردنی بۆ دەكرا و بە ئاپۆڕە كەژاوەيەكی زۆر مەزن بەڕێ دەكرا و ئينجا دەگۆزرايەوە نێو كەژاوەيەكی تايبەتەوە بۆ گێڕانی ئەو ئاهەنگە تايبەتە كە شێياوی گەورەيی و مەزنيی خوادا  بێت. دواپێگەی بەڕێكردنی، خودا هەڵدەستا بە وەرگرتنی كارگێڕاندنی شارەكە و دەكەوتە نەخشەڕێژان بۆ بەڕێوەبردنی لەلايەن خودی خۆيەوە ^[a].

ناوی ئاکيتی (Ákiti)يش، واژەلێكدراوێکی سومێريە، پێكهاتوە لە سێ بڕگە؛ ئا(Á)، كی (ki)، تی(ti). پيتی ئا(Á) ئاماژەيە بۆ دەمـتاوێك (لحظة زمنية؛ دەمگارێك (فترة زمنية)، بڕگەی کی (ki) ئاماژەيە بۆ ئاڕاستە بۆ کوێ؛ كوێيەك (مكان) ياخو (جێ؛ جی Cî)، لە هەندەك لاوژەی ناوچەيی/ كوردييدا دەبيسترێت؛ لە بۆ کی دەچيت، بڕگەی تی (ti) ئاماژەيە بۆ (دی Dî، إلتقى: رأی) كە لە هەندێك ڕستەی كوردييدا، دەشێت پيتگۆڕكێ لە “د” و “ت” بكرێت بەبێ ئەوەی لەمانای بگۆڕدرێت. لە لێكدراويی سێ بڕگەكە بەشێوگی ئاکيتی (Ákiti)، مانای تاوديتنی جێ، ياخود بڵێين جێی دەمێ ديتنی هەيڤێ  Dema dîtina heyvê (لحظة رؤية القمر). ئا بەم لێكدانەوەيە، (دەبێت مانای تاوی ديتن و گەيشتن بە خودای هەيڤ “ناننا” لە شاری هەتاهەتاييدا، شاری ئوور بۆ يەكەمجار ببەخشێت) ^[b]،  چونكە خودا يەك جار لە جێی تايبەتی خۆيدا هەڵدەسێت پێش هەڵبژاردنی ئەو شارەكەی كە بە شێوەيەكی هەميشە لێ نيشتەجێ دەبێت، لەبەر ئەوە لەو دەمەی خودای سومێر ئاننا شوێنەكە دياريی دەكات ميهرەگانی ئاهەنگێڕان دەست پێ دەكات. ئەو ئاهەنگەيش يانزە ڕۆژ دەخايێنێت، لەم كۆتا دەمڕۆژانەڕا هەيڤ لە ئاسماندا مۆمپۆش دەكرێت، كە دەكاتە دەمی پێچوونەی ئەو گەشتەی خودا ئاننا لە ماڵە كاتييەكەی ناوبار و بۆ ماڵی ئاكيتی، لە (ئوور)ـی شارە هەميشييەكەی.

ئيدی ئەپاثە (هكذا)، ڕۆژگار تێپەڕی و ئەو ئاهەنگە وەرزيانە وای لێ هات كە لە نيشتمانی مياندواودا،  ئەو سرۆتانە چێوگێكی دينيی لەخۆ بگرێت و بەوپەڕی هەندەوە بايەخيان. ئەم بايەخپێدانە بەرەبەرە سيمای گۆڕدرا و بە جەژنی ئاكيتی ناودێر كرا و ئيدی  بووە جەژنی خودای هەيڤ ناننا Nannaی وەچەزادەی خودا ئەنليلEnlil  و خودێ ئينليل Ninlil، كە باڵادەسەڵات بوو (واتە ئاكيتی) لە بەهێنانی هەواAir ، باWind ، باهۆز Storm و پيتاندنی زەوى Earth’s fertility، لەبەر ئەوە لە هاتن و ساڵگەردی جەژنی ئاكيتیــدا ئاهەنگێكی گەورەی بەرفراوان بۆ خودا هەيڤ ساز دەكرا.

هەروەكو زانراويشە كە ڕۆژی21 مارس/ئازار، سەری ساڵی كوردييە (جەژنی نەورۆز)، بەپێی ساڵنامەی سومێریی، دەكەوێتە يەكەم ڕۆژی مانگی نيسان، ئەمەيش ئەوە دەگەيێنێت كە جەژنی نەورۆز، بەپێی ساڵنامەی سۆمێريی دەكاتە يەكەم ڕۆژی نيسان كە هەمان ڕۆژی جەژنی ئاكيتی سومێريي دەبێتەوە كە لە مێژوودا بە ساڵنامەی سومێريی ناودێر كراوە. لەبەر ئەوە دەشێت بووترێت كە جەژنی نەورۆز درێژەپێدراوی جەژنی ئاكيتی سومێريی بووببێت.

جەژنی (ئاكيتی) سومێريی، بە يەكەمين جەژنی گەلێك دادەنرێت كە ميهرەگانی تێدا گێڕابێت، ئەو ڕۆژەيش، يەكەم ڕۆژی نيسانی هەموو ساڵێك دەبێتەوە. لە ڕاستيدا يادكردنەوە و گێڕانی بەزم و ئاهەنگ ئەم جەژنە و لەو ڕۆژەدا، بە بۆنەی كۆتايی وەرزی سەرماوسۆڵە، بەفرانباران و سەهۆبەندا، باهۆز و زريان و تاريكستانی زستان، و سەرەتای شكۆفەی وەرزی بەهارە كە هەتاوی خۆر و هاوسانی شەوڕۆژ، كەش و هەوای فێنكی هەمووار و سرووشتی پۆشاو بە سەوزايی و گوڵوگوڵزاری وەشاو بە سەرانسەر پانتايی زەوييدا، دەنگی جريوەی پەڕندان و زايينی ڕان و مێگەل و هەڵقوڵينی كانياوەكان، هەموو لەم وەرزەدا دەبنە سرۆبەخش بۆ هەستان بە گێڕانی بەزم و ئاهەنگێڕان خۆشیی.

ئاهەنگی سومێرييەكان لە جەژنی (ئاكيتی Ákiti)، كە يانزدە ڕۆژ (11) دەخايێنێت ^[1]، لە ڕۆژی سێيازدەيەمی نەوڕۆزدا كوتايی دێت. لەو ڕۆژەدا ئاپۆڕەی بەزمگێڕان بە سووڕان و سەما و گۆڤەند، بەرەو سرووشتی ڕەنگينپۆش دێنە دەر. ئەم ڕۆژە لە دێرمێژووی كورد و زوانی كوردييدا بە ڕۆژی سێزدەبەدەر ناودێر كراوە كە مانای “دەربازبوون و ڕەها بەرەو سرووشت كە هەمان سێزەدەيەم ڕۆژ” جەژنی نەورۆز دەبێتەوە.

ئەپاثە، ڕەچەڵەكی جەژنی نەورۆز، دەگەڕێتەوە بۆ هەزاران ساڵ پێش زايين، تێيدا دێرپێشينانی كورد سومێرييان لە (21 ئازار كە مانگی نەورۆزە لە ساڵنامەی كورديیدا)ـی وەرزی بەهار كە شەوگار و ڕۆژگار، لەم ڕۆژەدا دەست لەملانی يەكتر دەبن، هەربەدوايدا بەرەبەرە ڕۆژگار لەم وەرزەيشدا دەكشێت و خۆر لە چنگی تاريكستان دەرباز دەبێت و ڕەها دەبێت.

٧-٩: نەورۆز: مێژوو و داستان

پاشينەی مێژوويی لە جەژنی نەورۆزدا

جەژنی (ئەكيتی) سۆمێری و جەژنی (نەورۆز)ی كورديی

لە زنجيرە شمارەی پێشوودا، لەبارەی جەژنی (ئاكيتی) سۆمێری دواين كە ڕێكەوتی ئازار دەكات، کە هەمان ڕۆژی جەژنی نەورۆز دەبێتەوە. لەم شمارەيەدا داستانی ئەم جەژنەی سۆمێری ڕوون دەكەينەوە.

يەكێك لەو داستانە سۆمێرييانە دەهێنێتەوە يادمان كە خودێ  Goddessـی پيتان، زێبا و گەنج (ئيننا Inanna) بەخودی خۆی و هێزيەوە هەڵدەفريوێت، ئەو خۆ هەڵفريوانەی بۆ خۆبەزلزانين و لەخۆباييبونەی پاڵی پێوە دەنێت بەرەو جيهانی پايين (جيهانی مران  World of death) دابەزێت كە (ئەرەشكيگا Ereshkigal)ـی خوشکی دەسەڵاتی ئەو جيهانەی گرتبووە خۆ. ئيننا دادەبەزێت بۆ ئەو جيهانە تاكوو لە خوشکی ڕاس بێتەوە و بيبەزێنێت. جا كاتێك دەگاتە ئەوێندەرێ و ڕووبەڕووی دەبێتەوە، هەموو هێز و بڕستێكی هەبوو دەخاتە گەڕ بۆ لەناوبردنی جيهانی پايين.

بەڵام، نازانێت كە لەوێ، ئەو هەموو خۆبەزلزانينەی كە پێوەی دەنازی، نەيتوانی لەو ڕووی ئەو هێز و لێڕاسانەی ئەرەشكيگا/خوشكی بووەستێت. ئيدی هەر لەوێ دۆڕا و نەيتوانی بگەڕێتەوە بان پانتايی زەوی. ئيدی بەمە، گەنجێتيی و زێبايی جيهان، ڕووی لە پووكايەوە كرد و لەبەرچاو ونبوو.

لەشاری (وەركا Werka)ـيشدا بەدياريكراوە، لەبارەی ئەو ڕووداوە، وا دەيگێڕێتەوە و دەبێژێت (داستانی بابليی كە وێكچوونەكە بە داستانەی سۆمێريی، لەوێندەرێ حەز و ئارەزوو ون دەبێت و فرازێن (تناسلReproduction )ـی ئينسان و گيانلەبەران ڕادەوەستێت).

ئاپۆڕەی دانيشتووان، دەكەونە پاڕانەوە و كڕوزانەوە و لاڵانەوە لە خوداGod  (ئێنكی Enki) بۆ هانابردن كە ژيان بۆ خودێ ئيننا بگەڕێنێتەوە. خودێ ئيناننا Inanna دەزگيرانی (دوموزی Dumuzi) خودای سەوزايی بوو. خودا ئێنكی، ئەو نزايانە پەسەند دەكات و فەرمان دەدات بە ئيناننا جيهانی پايين بەجێــ بهێڵێت، بەڵام بەمەرجێك كە كەسێك لەبری خۆی بدۆزێتەوە بچێتە جيهانی پايين.

خودێ ئيناننا، بە ياوەریی يەكێك لە پاسەوانی جيهانی پايين دەگەڕێتەوە بان زەوی تاكوو يەكێك هەڵبژێرێت لەجياتی خۆی. جا كە دەكەوێتە جۆيا، بەنيازی ئەوەی (دومووزی)ـی دەزگيرانی بدۆزێتەوە، بەڵام كە دەيدۆزێتەوە، دەبينێت كەوتۆتە گەمە و خۆشيی لەنێو خانمانی شۆخوشەنگدا و ئيناننا/ی لەبير چۆتەوە. بەم ديمەنە زۆر تووڕە دەبێت، دەسبەجی بڕيار دەدات كە خودا (دوموزی) دەزگيرانی دەسنيشان بكات و ڕەوانەی جيهانی پايينی بكات.

بە مردنی (دومووزی)، سەراپای زەوی دەبێتە بانێكی بێ سەوزايی، ياخود بڵێين مردنی سەوزايی لە سەرانسەری زەوييدا، ئاپۆڕەی ناسان زۆر دڵگران و بێزار دەبن لە نەمانی بەهار و سەوزايی، ديسان لە خودێ ئينكی دەپاڕێنەوە لە بۆ هێنانەوەی (دومووزی) بۆ بان زەوی.

خوشکی خودا (دومووزی)، ناوی (گيشتيناننا Geshtinanna) دێتە پێشەوە و خۆی دەبەخشێت بە چوونە جيهانی پايين )جيهانی مران) لەبری براكەی بۆ هێنانەوەی بەهار و سەوزايی بۆ ناسان و زەوی. خوشكە گيشتينان/يش ناسرابوو بە خودێی نيگا و ڕاڤەی خەون و پەيوەندیی بە كشتياريی (زراعةCultivating ).

ئەم نزايانە لەلايەن خودێ ئێنكی پەسەند دەكرێن، بە مەرجێك كە هەردوو خوشك و برا (دوموزی و گيشتيناننا)، هەر شەشــمانگ جارێك ئاڵوگۆڕ و جێگۆڕكێ بكەن لە جيهانی باڵا (زەوی World of life ) و جيهانی پايينــدا. ئيدی بەم ڕێکەوتنەوە، بە دابەزينی يەكێكيان و هەڵبەزينی ئەوی ديكەيان، جياوازیی وەرزەكانی ساڵ پێك دێت.

كە دەڕوانينە ئەم وەرزگۆڕينە، دەمانباتەوە بۆ كۆبەندبوونی بە جەژنی نەورۆزەوە كە دەبێت لەنێو گەلی كوردستاندا پەيدا بووبێت، ئەویش  دەگەڕێتەوە بۆ پاشينەی سۆمێرييەكان، كە ئەويش هەمان سەری ساڵی سۆمێريی و ساڵگەردی سۆمێرييە و تێيدا يەكسانیی شەو و ڕۆژ، وەرزی بەهار و جوانيی و كەشــهەموواريی (تَعْدِيل مَناخِ (Climate modification) دەست پێ دەكات، گوڵان و سەوزايی و ڕێژەنی كانياو لەسەر گۆی زەوی. ئەمانە هەموو دەئاوێزنرێن بە بەزم و ڕەزمی و چريكە و سەما، سەيرانگێڕانی خۆشيی و هەڵپەڕكێ و ديلان، سەما و گۆڤەند. پۆشەنگ بە بەرگی كوردەواريی ڕەنگێنراو و ڕازێنراو بە سرووشتی كوردستان. بە هەڵكردنی مەشخەڵی نەوڕۆز و ئاگركردنەوە لەبان ترۆپكی چيا و هەموو گرد و تەپەيەك، لەسەربانی هەموو ماڵ و نشينگەيەك. هەموو ئەمانە، دەبنە ديمەن و نماييشێك بۆ دەربڕينی ئازاديی و گەڕانەوەی ژيانــبەخشەيی بە ڕۆحی سرووشتــدا.

٨-٩: نەورۆز: مێژوو و داستان

پاشينەی مێژوويی لە جەژنی نەورۆزدا

جەژنی (پورووللی) هيتيی و جەژنی (نەورۆز)ـی كورديی

پێشينانی كورد، هيتييەكان Hetthaei (Χετταίοι))؛ (الحِيثيِّون)، بەری 1600ساڵ پێشزايين، پادشانشينێكيان دامەزراند و پاشان فراوانيان كرد و بوونە پادشانشينێکی وا پان و بەرين كە كوردستان بووە جەرگەی دەسەڵاتيان. دەسەڵاتڕەوييان هەر لە هەرێمەكانی ئەنادۆڵ Ἀνατολή Anatolḗ (وشە دێرينێكی يۆنانييە مانای خاوەر East) و باكووری ديمەشق/ـەوە كە شارەكانی حەڵەب و حەماە تا دەگاتە ئاگادير Agadir. لە بەری باشووريش هەموو پانتاييەكانی مياندواو Mesopotamia.

پاش ڕووخاندنی پادشانشيينەكەيان Imperium، زۆری نەبرد توانييان بڕست بدەنەوە بە خۆياندا و بتوانن پادشانشنێكی بچووك دابمەزرێننەوە. ئەم دەسەڵاتڕەوييەيان تاكوو سەتەی هەژدەـ/ـی پێشــزايين بۆ نزيكەی هەزار ساڵ درێژە كێشا.

ئەم پێشينانەی كورد (هيتييان)، لە وەرزی بەهاردا (21 ئازار) و لە شاری (نێريك Nerik) دەكەوتنە خۆڕێكـخستن و سازاندنی ميهرەگانێك بەناوی ميهرەگانی (ئێزن پوروللی*Ezen Purulli)، ئەويش لەو دەمەی كە كەشوهەوای بەهار هەمووار دەبوو. ئەم ئاهەنگەيش بە ڕێڕەزمێكی سەنگينی سرۆتئامێز بە ناوی سرۆتی پيتێنەريی (طقوس الخصبة Fertility ritual) بەڕێوە دەچوو و دواتر بە جووتگەريی سپانتا (التزاوج المقدس) كۆتايی دەهات. مەبەستيش لەم ئاهەنگێڕانە بۆ بووژاندنەوە و تەژاندنی زەوی و زاڵبوون بوو بەسەر كپ و متيی زستان^[1].

ئەم ميهرەگانە، تارخەنكاربوو بۆ خودێی زەوی (هاناهانا Hannahanna)، هاوژينی پاشای نوێ. لە وێرەگا خوانێكی (دەمەوئێوارەيەك) (پورولی/يدا، و هێورز ( قەرەباڵخ )ـێكی زۆر لە ناسان كۆ دەبنەوە بۆ سوپاسـگوزاريی و ستايشكردنی خودێ (هاناهانا) و باپيرانيان لەسەر ئەو ڕۆز و  بێرەيان كە پێيان بەخشيون^[2]. تاكو سەردەمانی ئێستايش، ئەم دوو واژە لێكدراوە (ئێزەن پوروللى Ezen Purulli)ـی هيتييەكان، كە ناوی ئەم جەژنە لە نێو زوانی كوردييدا ماوەتەوە و هەمان مانایش دەبەخشێت. مانا واژەی (ئێزن Ezen)، جۆرە بەزم و شادييەك دەنوێنێت كە زۆر جار لە زەماوەنگێڕاندا بە بەزمی گۆرانيی دەچڕدرێت. ئيدی بەدەنگێكی زوڵاڵ چ بە تاك بێت يان بە كۆمەڵ دەوترێت؛ “هەی يەزن يەزن يەزن…..”. پاشگرە واژەی (“پور pur” يان “وور wur”) لە زوانی هيتيی/دا بە مانای زەوی يان نيشتمان هاتووە. ئەم واژەيە سينەبەسينە بۆتە (وار War) كە هەر هەمان مانای شوێن زەوی/ی كوردييە. كۆی واژە لێكدراوە (ئێزەن پوروللیEzen Purulli)، مانای جەژنی زەوی دەبەخشێت كە بەسترابوو بە وەرزی كشتياريی و ژيانەوەی زەوی لە بەهاردا.

لە داستان و باستانی هيتيیەكاندا Hetthaei هاتووە، خودايەكی شێوە ئەژدەهائاسا هەيە بە ناوی ئيللويانكا Illuyanka كە زاڵڕەوە بە سەرانسەری هەموو دەريا و زەريادا. وا باوەڕە كە شاڵاوی ئاوی هاژەنگ و لافاوی ڕووباران لە تووڕەيی ئەژدەهای (هێزی ئيللويانكا Illuyanka)وە بەڕێوە دەچێت. لەهەمان كاتدا، چەندين داستانی ديكەی دەروبەر، ئاماژە دەدەن كە خودايەكی ديكە هەيە بە ناوی تێشووب Teshub، ناسراوە تووڕەيی ڕەشەبا/ی وەك زاڵرەوێكی بەهێزی ڕكابەر خۆی دەنوێنێت.

هەندێك لەو چاڵينەوارە كەڤريوانەی (الحفريات المتحجرة Petrified fossils) لە باكووری كوردستاندا ديتراونەتەوە، بريتين لە چەند تاتە مێخشێوە Cuneiform tablet كە لەكاتی هەڵکەندنی ئەو چاڵينەوارانەدا دۆزراونەتەوە. يەكێك لەوانە ئاماژە بەو جەژنە مەزنە دەدات كە لە سەرەتای ساڵدا بەڕێوە دەچووە.

لە بۆنەيەكدا، هەموو خواوەندەكان كۆ دەبنەوە بە مەبەستی ديدەنی نشينگەی تيشوب Teshub (خودای كەش Weather god)ـى هیتییەكان و (هيبات Hebat)ـى ژنی{بە خودێـی (جنس و پێتێن)ـى هۆرييەكان ناسرابوو} بۆ چێشخوان و دەربڕينی گوزارەنووسێك: {بنۆشە و بزارێ (انطق) بە ژيانی شا و شابانۆ، بە ژيانی ئاسمان و زەوی}. ئەم داستانە، دەمانگەڕێنێتەوە بۆ پۆشينی زەوی بە سەوزايی ڕووەك كە بۆ يەكەم جار لە ميهرەگانێكی دراما كارزاريی (مَعْرَكَة)ـدا دەنوێنرا لەنێوان خودای كەش لە ئاسمان و ئەژدەها (ئيللويانكا Illuyanka)، كاتێك ڕاستيی هەراوهوريای كارزار دەبەزێت و ڕووی گەردوون دەردەكەوێت.

دايكە خودێ (هاناهانا)، پاش ڕاوێژی لەگەڵ خودێ ئینارا، سۆزی زەوی و پياو پێ دەدات، پاشان خودێـی ئینارا ون دەبێت، بەڵام باوكی بە هاوڕێيی (هاناهانا) و هەنگێك دەگەڕێت بەدوويدا. ئەم گورووشتەيە دەچوێت بە گورووشتەی خودێ داماتير و پێرسيفۆن Persephoneـی كچی كە لە داستان و باستانی يۆنانييدا پێی دراوە^[3].

هەر لە داستان و باستانی هيتييانــدا هاتووە، (ئيللويانكا Illuyanka) دەبێتە هەژديها و دەكوژرێت لەلايەن (تيشوب Teshub/تارهونت Tarhunt)، خودای ئاسمان و ڕەشەبای هۆريی بەرجەستە دەكرێن. ئەمەيش زانراوە لەو تاتە مێخــشێوانەی كە هەن لە (چوروم بوغازكويي Çorum-Boğazköy)/ (هتوسا Hattusa) كۆنە پایتەختی هيتييەكان. ئەم نووسيندانە لە يەكێك لە سرۆتە ميهرەكانەكانی بەهارياندا بە ناوی (پوروولی) هاتووە.

دوو دەقنووس Versions لە ميثيۆناسيی هيتييەكاندا هەن، يەكێكيان لە شاری مەڵاتيا/ باكووری كوردستان دێتراوەتەوە، ئەويتريان لە (هاتتوسا Hattusa)/ پايتەختی هيتييەكان. لەو ميثيۆناســنامەيەدا، ليستێكی پێڕست بە شمارە/ (321) دۆزراوەتەوە کە ئاماژە بەو دوو مەتنــنووسە دەكات. لە يەكەمياندا هاتووە كە چۆن خودا (تيشوب Teshub)، ئەژدەها (ئيللويانكا Illuyanka) دەكوژێت، بەڵام لە دەقنووسی دووەمدا هاتووە كە چۆن خودای ڕەشەبا (تيشوب) و ئەژدەها (ئيلويانكا) دەكەونە ستێزە و زۆران لەگەڵ يەكدا و لە كۆتاييدا (ئيلويانكا) زاڵ دەبێت و هەردەك چاوی تيشوب هەڵدەكۆڵێت و دڵی دەردەهێنێت و لەگەڵ خۆيدا هەڵي دەگرێت وەك بەڵگەيەكی سەركەوتن. دوای ئەو زاڵبوون و سەركەوتنەی دەگەڕێتەوە بۆ جيهانی ژێر دەريا/زەوی (بەپێی دەقنووسی ميثالۆجيا). خودا (تيشوب) كچی پياوێكی هەژار دەكاتە ژنی خۆی و كوڕێكیان دەبێت بە ناوی (شاڕوما Sarruma). بۆ گەڕانەوەی هەردووك چاوی و دڵی. تيشوب، هەڵدەستێت بە هێنانی كچی ئيلويانكا بۆ شاڕومای كوڕی، دوايش وەك ديارييەكی بۆ ئەو زەماوەندە، تيشوب داوای چاوان و دڵی لە ئيلويانكا دەكات بۆ بگەڕێنێتەوە. جا پاش ئەوەی چاوان و دڵی بۆ دەگەڕێنرێتەوە، بير لە تۆڵەسەندنەوەی دەكاتەوە. سەرلەنوێ ستێزە و زۆران بەرپا دەبێتەوە لە نێوانياندا، بەڵام ئەم جارە (تيشووب) بەسەر ئيلويانكا/ی ئەژدەهادا زاڵ دەبێت و بە چەكی مەشخەڵی پێك هاتوو لە برووسكە و ئاگر، بە گڕەبا (عاصفة مستعرة). (شاڕوما)، تێگەيشت كە باوكی ئەم زەماوەندەی بەكار هێناوە بۆ كوشتنی ئەژدەها. لەبەر ئەوە، لە باوكی دەخوازێت كە بێكوژێت لەبری ئەژدەها. باوكيشی داخوازی كوڕەكەی بە هەمان ئەو ڕێ و شێوەی كە ئەژدەهای كوشت، ئاوەهايش كوڕەكەی دەكوژێت^[4].

دەقنووسێكی ديكەی پيثۆنووسينەدا ^[5] هاتووە كە ئەژدەها (ئيللويانكا Illuyanka) بەسەر خودای ڕەشەبادا (تيشوب Teshub/تارهون Tarhun) زاڵ دەبێت، خودای ڕەشەبا دەچێت بۆ خودێـی هيتييەكان (ئینارا Inara) خودێی گيانلەبەرانی وشكانيی لە مێرگ و لەوەڕان، بەنيازی ڕاوێژلێوەرگرتن. خودێ (ئینارا Inara)ـيش ئاهەنگێك ساز دەكات (پێ دەچێت زۆر زياتر بە ميهرەگانی پوروللی).

خودێ (ئینارا Inara) بڕيار دەدات سازكردنی ئەم ئاهەنگە بكاتە پاساو بۆ ڕاكێشانی ئەژدەها (ئيللويانكا Illuyanka) بەزينی پێبگەيێنێت، چون ئەژدەها دوژمنێكی زۆر سەرسەختی باوكی بوو. پيلانێكی پتەوی ڕێكخست بۆ فێڵكردن لە ئەژدەها و كوشتنی. بۆ ئەم مەبەستەيش كەسێكی ناسراو بە ناوی(هوپاسياس Hupasiyas) لە (زيگاراتا Zigaratta) ڕاسپارد كە ببێتە هاوجووتی (عەشيقە)

ئينارا، هەژدەهای بانگ كرد بۆ ئاهەنگەكەی و لە ئاهەنگەكەدا، خودێـی (ئينارا) بڕێكی زۆر خواردن و نۆشينی خستە بەردەم  ئەژدەها و ئەندامانی خێزانەكەی. بە زۆر خواردن و نۆشەمەنيی مڕبوون و سەرخۆشبوون بە شێوەيەك كە ڕێ بۆ (هوپاسياس) ئاسان بێت و بە تونديی هەژديهای كۆتيان بكات و پاشان خودا (تيشوب) هەڵیكوتايە سەری و توانی لە ڕێی شەستەبارانی گرمە و برووسكە بيكوژێت، ئيدی ڕێی بۆ خۆش بوو كە ئافرين (خليقة) بپارێزێت ^{[6] [7]}. پاش ئەوە، هەموو خودێـكان هاتنە لای خودا (تيشوب) بۆ پيرۆزبايی و ئاهەنگێڕان بۆ ئەو سەركەوتنە پەروێزييەی. ئەم ئاهەنگگێڕانەيش دەبەسترێتەوە بە شووكردنی خودێـوەند (هيبات) بە خودا (تيشوب).

خودێـوەند (ئینارا)، هەڵدەستێت بە بيناكردنی نشينگەيەك لەبان شوێنێكی سەرەولێژ و دەيبەخشێت بە (هوپاسياس)ـی هاوجووتیی. ڕۆژێك (ئینارا) دەردەچیت و زانياريی دەدات بە (هوپاسياس) كە نابێت لە پەنجەرەوە بڕوانێتە دەرەوە، چون لەوێوەڕا خێزانەكەی دەبينێت. بەڵام ئەم هەر لە پەنجەرەكەوە دەڕوانێت و ديمەنی خێزانەكەی دەبينێت. دەپاڕێتەوە لە خودێ (ئینارا) كە ڕێ بدات خێزانەكەی بگەڕێتەوە. ئيدی نازانێت چی ڕوو دەدات دوايی، بەڵام لەوەی دەكردن مزەنە (تَكَهُّنْ) هەیە ^[8] كە ڕەنگە (ئینارا) (هوپاسياس) كوشتووە بەهۆی ئەو ياخيبوونەی ^[6] يان بەهۆی ئەو لەخۆباييـبوونەی ^[9] ياخود ڕێی پێ دەدات بگەڕێتەوە لای خێزانەكەی.

لە دەقنووسەكانی ميهرەگانی (پورووللی Purulli)، خودای ڕەشەبا (تيشوب)، هاتووە:

“بهێڵە زەوی پێ بگات و بگەشێت، بهێڵە زەوی ئارام بێت! كاتێكيش پێ دەگات و دەگەشێت، هەستە بە فەرمانی ميهرەگان (پورووللی Purulli)” ^[4].

ئەوەی شايانی يادە، ئەم دەقنووسەی سەروو كە لەسەر كڵێشەيەك ئاماژەی پێ دراوە و لە شاری مەڵاتی/باكووری كوردستان ديتراوەتەوه، مێژووەكەی دەگەڕێتەوە بۆ بەری 1050-850 پێشــزايين، لە مۆزەخانەی ژيارانی ئەنادۆڵ؛ ئەنكەرەـ توركيا پێشان دراوە.

ڕۆژی زاڵبوونی ڕەشەبا (تيشوب) بەسەر ئەژدەها (ئيلويانكا) و جووتگرتنی لەگەڵ خودێ (هيبات)، بووە ڕۆژی سەريــساڵی هيتيی كە ڕێكەوتنی (21) ئازار دەكات و جەژنی نيشتمانی بۆ وڵاتی هيتيیەكان. بەو بۆنەيەوە قوربانی گيانلەبەران و باڵندان و ئاگرهەڵگيرسان بە سەرانسەری ئیمپراتۆریەیەی  هيتيی بەڕێوە دەچێت، ئەو ئاگرە هيمايە بۆ ئاگرە مەشخەڵی (تيشوب)، خودای ڕەشەبا. ئەو ميهرەگانە و ئاهەنگێڕانە بە جەژنی بەهار (پورووللی)، لای هيتيیەكان گرنگييەكی زۆر مەزنی پێ دەدرا، بەڕادەيەك كە پادشای ‌هيتييەكان (مورسيلي دووەم   (Mursili II

(1321- 1295 پێشــزايين)، لەو بۆنەياندا، هەڵمەتی سەربازیی ڕادەگرت و لە ڕێوڕەسمی ئاهەنگەكاندا ئامادە دەبوو.

زۆر پێ دەچێت، ئەم سەرگورووشتانەی لەبارەی ميهرەگانی (پورووللی)ی ‌هيتييەكان لەباری كوشتنی (ئيلويانكا) لەلايەن خودای ڕەشەبا (تيشوب) دەدوێن، پاشينەيەكی ڕاستيی بە ئەفسانەی كاوەی ئاسنگەر بدات، كە ئەميش دەدوێت لە بوونی دوو ئەژدەها لەسەر هەردووك شانی زوحاك (ئەستياك) كە خۆی لەخۆيدا وادەردەكەوێت درێژەپێدراوی ئەو ميهرەكانانە بێت كە ئەنجام دەدران لە دەركەوتنی ئينسانی ژيرمەند لەسەر هەسارەی زەويدا، لە دەمگاری (فترة زمنية) پێشوازيــكردن لە وەرزی بەهار، وەرزی فێنكيی و سەوزايی وماڵاوايی لە زستان و بەفر و سەرما و تاريكايی. هەر ئەمەشە بە چەژنی نەورۆز و سەريساڵی كورديی شکۆ دەكرێت

ساڵــيادی جەژنی نەورۆز  – مێژوو و داستان (9 – 9)

٩-٩: نەورۆز: مێژوو و داستان

پاشينەی مێژوويی لە جەژنی نەورۆزدا

جەژنی (بووژانەوەی میترا) و جەژنی (نەورۆز)ی كورديی

پێشينەی كوردی ميتاننيی Mitanni، پەيڕەوی دينی ميترايی Mithraism بوون، ئاهەنگێڕانيان بريتييــبوو لە وەرچەرخانی وەرزی ساڵ ياخود نەوينی خۆر (ڤیشوڤا Vishuva)، جەژنی سەرەكييان بوو. ئەم نەريت و چاندە لە زۆربەی گەلانی جيهانی كۆن باو بوو. ئەم جەژنی نەورۆزەيش لە شاشانيی ميتانييدا Mitanni Empire، پەيوەنديدار بوو هەر بەم جەژنی وەرزوەرچەرخان و ئاهەنگی تێدا دەگێڕدرا، ئەو جەژنی نەورۆزەيش ڕێكکەوتی ڕۆژی پەسڵان (ئاخرزەمان) و ورزانەوە (بووژانەوەی)ـی خوداى خۆر The sun god (ميترا) لە 21 ئادار.

بە بۆنەی هاتنەوەی خودا (ميترا) بۆ ژيانی نوێ و هەڵاتنی گزنگپرشينی، مەشخەڵی ئاگر هەڵدەکرێت، فرە ميهرەگان و ئاهەنگی مەزنی سەرانسەری ساز و دەبەزمێنرێت.

ئەم جەژنە، لە سەختە دێرگاهی وڵاتی هيند/دا، جەژنی سەرساڵی نوێ بووە و ڕێكکەوتی /15 نيسان/ئەپريل هاتنی وەرزی بەهار دەبووەوە، لەم دەمەیدا سرووشت دەبێتە ديمەنێکی جوان لە سەوزايی و گوڵوگوڵزارپۆش.

جەژنی هۆلیHoli  هيندیی ^[10]

ئەم جەژنە لە باكووری هيند، لەو بەناوبانگترين ميهرەگانانەيە بەڕێوە دەچێت لە هيند/دا. ئەمە ميهرەگانێكی هيندۆسييە، بەهاتنی وەرزی بەهار دەبەزمێنرێت، ناسراويشە بە ميهرەگانی ڕەنگەكان Festival of Colours، ميهرەگانی زێبايی و خۆشەويستيی Festival of Beautiness and Love. ئاماژەيە بۆ زاڵبوونی فەڕ (خێر) بەسەر شەڕ/دا كە تێيدا ئافرەتێكی شەيتانی بە ناوی (هوليكا) خوشكی شەيتان پاشا (هيرانياكاسيبو) لەو ڕۆژەدا دەكوژرێت. ئاهەنگــگێڕان لەو جەژنەدا، وێنەی (هوليكا) دەسووتێنرێت يان لە شەودا ئاگر هەڵدەگيرسێت و ڕەنگی جورانجۆر بە يەكدا دەپرژێنن. ئەمەيش هەر بەهاتنی وەرزی بەهار، مانگی ئادار/مارسی هەموو ساڵێك ياد دەكرێتەوە. لەم دوايينانەدا، ميهرەگانەكە بووە بۆنەيەكی سەرتاسەريی و هەموو كۆمەڵگای هيند يادی دەكەنەوە.

جەژنی ئولی Ulli تامیلی ^[10]

ئاهەنگ بە هاتنی جەژنی ئوليی لە ناوچەی (كويمباتور)/(تاميل نادو) دەگێڕدرێت. ئەم ميهرەگانـی (ئولی)ـيە يەكێكە لەو ميهرەگانە تاميلييانەی بەدەگمەن لە (شيرا نادو) كۆندا ئاهەنگی بۆ دەگێڕدرێت، ئێستا ناسراوە بە ناوی (كيرالا). سەردەمی ئێستا، تەنها لە ناوچەی (كويمباتور)دا ئاهەنگ تێيدا دەكرێت. ئەم ناوچەيەيش، پێشتر پێی دەوترا (كونگو نادو). لە بژاردە چامەی تاميل سەنگام (Akananuru 368)دا ئاماژە بەم ميهرەگانە دراوە. لە سەردەمانی خۆيڕدا، پاشاكان لە (كونگو نادو)، زەنگۆلەكانیان لە كەمەريان دەبەست و بە جادەكاندا بەدەم سەمای بەزمينەوە دەسووڕانەوە و ئاهەنگيان دەگێڕا. ئەو جۆرە ميهرەگانە، لەبەر كەم زانياريی لەبارەيەوە، هيچی وەهای لێوە نازانرێت.

ئيتر ئەپاثە، جەژنی نەورۆز و بە فرە ناوە جياوازانەی، نەوە پەی نەوە لە پێشينانی كوردی سۆمێرییەكان، هۆرییەكان، میتانییەكان، هیتییەكان و ئارارتاییەكان گواستراونەتەوە بۆ نەوكانی پاشينيانی گەلی كورد، ئەوەتا تا ڕۆژگاری ئێستامان زيندووە. ئەو پيشينانەمان يادی چەژنيان بە ئاهەنگێڕان دەكردەوە كە ناوی بووە (نەورۆز) لای ئێمەی كورد، شەو ئاگر دەكرێتەوە لە سەربانی ماڵان، خۆشیی و شاديی بە گەردی (دەوری) ئاگرەكەدا بەزم و سەما و بازدان ساز دەكرێت. ئاگركردنەوە لە جەژنی نەورۆزدا، تاكوو ئێستا لە نێو كورد و گەلانی ئاريانی ديكەدا ماوە.

بەچاوپۆشين لەو پاشينانەی جەژنی نەورۆز، سەركەوتنی كورد لە ديتنەوەی چەژنی نەتەوەيی و كردنی بە يادی سەرساڵی نوێ، دەستكەوتێكی مەزن بووە بۆ نەوەی كورد (أمة الكوردية)، چون ئيدی بۆتە هيمايەكی نيشتمانيی و نەتەوەيی گوزارە لە پێناسەی نەوەی كورد و گەلی كوردستانە، بۆتە پاڵهێزی ڕۆحيی بۆ هەموو چين و توێژەكانی لە كورد بەبێ ئاوارتە (إستثناء)، سرۆبەخشيی بۆ هۆنەرمەنانی هۆزانــوێژان و سترانوێژان، نیگاركێشان، نووسەران و ئەديبان… بۆتە سرۆبەخشی خەبات و جێژوەرگرتن لە ئازاديی و سەربەستيی و ڕزگاريی، بۆتە هيمای نەتەوەيی و كوردستانــپارێرزيی…

چەندە ڕێگەی كورد، سەخت و گران بێت…

چەندە دوژمنيش، هێز و توانای بێت…

چەند بارودۆخيش، لەنگ و ناپۆڕ بێت…

دەبێت كوردستان هەر ڕزگاری بێت…

References سەر چاوەكان

١. الدكتور جمال رشيد أحمد. دراسات كردية في بلاد سوبارتو. بغداد، 1984، صفحة 39.

٢. ئەسعەد قەرەداخیی

1. Christopher Siren.Hittite/Hurrian Mythology REF 1.2. Retriever april 27, 2010.
2. E. Laroche, Textes mythologiques hittites en transkription (1969) 5-12.
3. Serkan Demirel. An Essay on Hittite Cultic Calendar Based Upon the Festivals. 2Athens Journal of History – Volume 3, Issue 1 – Pages 21-32.
4. Gary Beckman, The Anatolian Myth of Illuyanka, Journal of the Ancient Near Eastern Society 14 (1982) 11-25 (komplett utgåva).
5. Mary R. Bachvarova. From Hittite to Homer- The Anatolian Background of Ancient Greek Epic. Cambridge University Press, UK, 2016, pp. 252-256.
6. 6. Leeming, David Adams (2005).The Oxford companion to world mythology. Oxford University Press US. p.194. ISBN 9780195156690.

7.. Oliver Robert Gurney. The Hittites. Penguin Publishing Group. 1953.
8. Biggs, Robert D.; Roth, Martha Tobi (2007). Martha Tobi Roth (red.). Studier presenterade för Robert D. Biggs, 4 juni 2004. Oriental Institute vid University of Chicago. sid. 128. ISBN 9781885923448.

9. https://tamilandvedas.com/2014/12/01/holi-ulli-purulli-3-interesting-festivals-in-india-and-sumer/

“پورووللی Purulli”*

پێدەچێت ” پور purياخود وور wur “، ڕەگی واژەكە بێت مانای ئاخ، خاك دەگەيێنێت كە هەر زەوی يان نيشتمان دەگرێتەوە، دواتر گەردێنراوە بۆ “پوروود Purûd” و شێوگی ئاوەڵنای Adjective وەرگرتوە، پوروود كە واژەيەكی هيتيی/كورديی زۆر دێرينە و تاكوو ئێستا ماوەتەوە و بە مانای خاكێكی زۆر بە پێتوفەڕ دێت Fertile land . ئاماژەيە بۆ ئەم جۆرە گڵەی بريتييە لە لێتاوێكی زۆر پاك و بێگەردی سرووشتيی كە لە ڕۆخی چەم و ڕووبارەكاندا هەيە. جا كە ئەم چەپاڵە ليتاوە دەوشكێتەوە، دەقڵيشێت و دەترەكێت، كە كزر و شێدار دەبێتەوە نەرمیی خۆی وەردەگرێت. سەردەمانی كۆن و ئێستايش، ئەم جۆرە گڵە مڵينە خۆشـە دەكرێت بۆ سازكردنی تەنوور و گۆزەسازيی. ئەم جۆرە بە عەرەبيی پێي دەوترێت ‌صَلْصَال و بە ئينگلێزيش Clay. پاشگری “للی”/ی چۆتە سەر و بۆتە پوروودللی بۆ پێناسە و فرۆزاندنی ئەو بۆنە پيرۆزە بە ناوی جەژن دەگێڕدرێت وەك ستايش و سوپاسگوزارە بۆ ئەم ئاخە پڕ پييتوفەڕە كە بەم ژينــگوزارەی بەخشێوە.

ئەو جەژنەيش بە شێوگی “ئێزن؛ يەزن” ناودێر كراوە و ئاماژەيە بۆ ئەو بۆنە پيرۆزكراوەيان.

لەو ڕۆژەدا، بە سرۆتی دينیی تايبەت بەو بۆنەيە، سووران و ئاهەنگ، بەزم و ڕەزمی خۆشيی و شاديی دەگێڕدرێت. ئەم واژەی ئێزن کە بە يەزن/يش هاتووە، ئاماژەی بە كەمێك جياوازیی لە شێوازی بۆنەكە نەوەك مانای واژەكە كە لە ئاهەنگی زەماوەنــگێڕاندا واژەكە زۆر دەهێنرێتە سەر زار،  بەو خۆشيی دەربڕينە گۆی پێ دەكرێت.

هەروەكی لە ئاهەنگەدا بەيتــبێژان دەچڕن؛

ئەی يەزن يەزن يەزن… كە بۆتە سەردێڕی ئەو بەيتە هەڵبەستراوە و بۆی سازكراوە لەو بۆنەيەدا. ئەم چەشنە بەزمەيش زياتر لە ناوچەی بەرينی هۆراماندا باوە.

لێكدانی هەردوو واژەی (ئێزەن پوروللى Ezen Purulli) و لێكدانەوەيان، لە هاتنی وەرزی بەهاردا، وەرزی ژياندنەوەی زەوی مانای جەژنی زەوی دەگەيێنێت.